Bia Ma Nhai kỷ công bi văn - văn bia cổ độc đáo bậc nhất Việt Nam, chứng nhân lịch sử ghi dấu chiến công bảo vệ biên cương của quân dân Đại Việt thời Trần. Trải qua gần 700 năm, di sản vẫn vẹn nguyên, lưu giữ ký ức về một giai đoạn hào hùng trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc.

Bia Ma Nhai kỷ công bi văn khắc trên đá núi Thành Nam. Ảnh: Phan Tất Lành.

Dấu tích chiến công miền biên viễn

Buổi sớm ở Con Cuông, sương còn giăng mờ trên dòng Lam hiền hòa. Quốc lộ 7 uốn lượn men theo những dãy núi đá vôi trùng điệp, đưa chúng tôi ngược về miền biên viễn phía tây xứ Nghệ. Giữa đại ngàn xanh thẳm - phên dậu của Đại Việt cách đây gần bảy thế kỷ, có một di sản đặc biệt tồn tại cùng thời gian: Bia Ma Nhai kỷ công bi văn.

Từ chân núi Thành Nam, ngước nhìn lên vách đá dựng đứng cao gần 100 mét, thật khó hình dung rằng trên đó đang hiện hữu một trong những văn bia cổ nhất đất nước. Những dòng chữ Hán được khắc sâu vào đá từ năm 1335 vẫn hiện rõ, như chưa từng bị bào mòn bởi gió mưa hay những biến thiên của lịch sử.

Con Cuông hôm nay bình yên với những bản làng nép mình bên sườn núi. Nhưng vào thế kỷ XIV, nơi đây từng là vùng biên ải đầy biến động. Đại Việt dưới triều Trần thường xuyên phải đối mặt với những cuộc quấy phá từ phía Ai Lao. Các thế lực chống đối nhiều lần vượt biên cướp phá, gây bất ổn cho cuộc sống người dân miền tây Nghệ An. Giữ yên biên cương trở thành nhiệm vụ cấp bách của triều đình nhà Trần. Năm Ất Hợi 1335, Thái thượng hoàng Trần Minh Tông quyết định thân chinh dẫn quân tiến về miền tây Nghệ An. Khi ấy, ông đã nhường ngôi cho vua Trần Hiến Tông nhưng vẫn trực tiếp đảm đương những công việc hệ trọng của quốc gia.

Theo sử sách, đoàn quân nhà Trần tiến đến đâu cũng khiến các thế lực chống đối khiếp sợ đến đó. Nhiều tù trưởng vùng biên và sứ giả các nước lân bang mang sản vật đến triều kiến. Riêng lực lượng của Nghịch Bổng vẫn cố thủ, tiếp tục chống đối. Tuy nhiên, trước uy thế của quân đội Đại Việt, quân Ai Lao nhanh chóng tan rã. Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại ngắn gọn nhưng đầy khí phách: “Người Ai Lao nghe tin chạy trốn”. Chiến dịch kết thúc thắng lợi, biên giới phía tây được giữ vững. Đó không chỉ là một chiến công quân sự mà còn là minh chứng cho ý chí bảo vệ chủ quyền lãnh thổ của dân tộc Việt Nam từ rất sớm.

Trong Đại Việt sử ký toàn thư, sử thần Ngô Sĩ Liên từng nhận xét về Trần Minh Tông: “Vua đem văn minh sửa sang đạo trị nước, làm rạng rỡ công nghiệp của người xưa, giữ lòng trung hậu, lo nghĩ sâu xa, trong yên ngoài phục, kỷ cương đủ bày”.

Có lẽ chính tinh thần ấy đã đưa vị Thái thượng hoàng đến quyết định để lại một dấu tích đặc biệt trên đường hồi kinh. Gần bảy thế kỷ đã trôi qua, nhưng mỗi ngọn núi, khúc sông nơi vùng đất Chi Khê hôm nay dường như vẫn còn lưu giữ dấu chân của đoàn quân nhà Trần năm ấy.

Bản hùng văn khắc giữa đại ngàn

Chuyện kể rằng, sau chiến thắng, trên đường trở về kinh thành, Thái thượng hoàng Trần Minh Tông dừng chân nghỉ dưới chân núi Thành Nam (Chi Khê), ngọn núi đá vôi sừng sững bên dòng Lam. Tại đây, ông giao cho Phát vận sứ Nguyễn Trung Ngạn soạn bài văn ghi lại chiến công vừa giành được.

Nguyễn Trung Ngạn là một trong những danh thần lỗi lạc nhất triều Trần, nổi tiếng văn võ song toàn. Những câu chữ ông viết không chỉ đơn thuần là bản ghi chép quân sự mà còn là lời khẳng định chủ quyền, sức mạnh và ý chí bảo vệ biên cương của Đại Việt. Rồi những người thợ năm ấy đã mài mặt đá, đục từng nét chữ lên vách núi. “Ma Nhai” nghĩa là khắc trên vách đá. Từ đó, Ma Nhai kỷ công bi văn ra đời. Không cầu kỳ hoa văn trang trí, không dựng đế bia hay mái che, toàn bộ văn bia gồm 14 dòng với 155 chữ Hán được khắc trực tiếp lên vách núi Thành Nam. 

Chi tiết chữ khắc trên đá Thành Nam của bia Ma Nhai. Ảnh: Phan Tất Lành.

Theo các nhà nghiên cứu, đây là một trong những văn bia Ma Nhai cổ nhất Việt Nam và là văn bia khắc trực tiếp lên núi cổ nhất còn tồn tại. Điều đặc biệt hơn nữa là kích thước chữ rất lớn. Trung bình mỗi chữ có đường kính khoảng 10,5 cm. Sách Đại Nam nhất thống chí từng mô tả những con chữ ấy “to bằng bàn tay”. Đứng dưới chân núi nhìn lên, người xem vẫn có thể nhận ra từng hàng chữ nổi bật trên nền đá xám. Cả vách núi như một bức thư pháp khổng lồ giữa đại ngàn. Điều khiến nhiều người ngạc nhiên là sau gần 700 năm, văn bia vẫn còn nguyên vẹn đáng kinh ngạc. Những nét khắc không bị mờ nhòe, những con chữ vẫn sắc cạnh như đang kể lại câu chuyện của bảy thế kỷ trước. Nếu phần lớn văn bia trong kho tàng di sản Việt Nam được chế tác từ những phiến đá riêng biệt rồi dựng lên, thì bia Ma nhai được khắc thẳng vào núi đá tự nhiên. Chính điều đó làm nên sự độc đáo và giá trị đặc biệt của di sản.

Bởi thế, Bia Ma Nhai như lời non sông vọng về từ lịch sử, là bản tuyên ngôn bằng đá về chủ quyền lãnh thổ, về ý chí giữ nước và khát vọng hòa bình của dân tộc Việt.

Vang vọng hào khí non sông

Có một thời gian dài, Bia Ma nhai gần như bị khuất lấp giữa đại ngàn. Lối lên núi bị cây rừng che phủ. Nhiều người biết đến sự tồn tại của văn bia nhưng chưa hiểu hết giá trị đặc biệt của di sản này.

Thay đổi đến vào năm 2011 khi Bia Ma nhai được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia. Từ đó, các hạng mục bảo tồn được triển khai, đường lên di tích được xây dựng, hệ thống biển chỉ dẫn được lắp đặt và công tác quản lý được tăng cường. Dưới chân núi Thành Nam là một hang đá nhỏ, nơi người dân địa phương lập bàn thờ, đặt lư hương để tưởng nhớ những tướng lĩnh, binh sĩ đã góp phần bảo vệ biên cương đất nước. Những nén hương được thắp lên vào ngày rằm, mùng một không chỉ thể hiện lòng thành kính mà còn là sự tri ân đối với tiền nhân. Không gian ấy khiến lịch sử hiện hữu sống động giữa đời thường.

Nội dung bia Ma Nhai được dịch ra chữ quốc ngữ. Ảnh: Phan Tất Lành.

Ngày nay, cùng với các di sản văn hóa và cảnh quan thiên nhiên đặc sắc của miền tây Nghệ An, Bia Ma Nhai đang trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách, nhà nghiên cứu và học sinh. Nơi đây không đơn thuần là điểm tham quan mà còn là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống lịch sử. Mỗi người khi đứng trước những dòng chữ cổ trên vách đá đều có thể cảm nhận được phần nào khí phách của cha ông trong công cuộc bảo vệ non sông. Những nét chữ được khắc từ năm 1335 không chỉ kể lại một chiến công mà còn nhắc nhở hậu thế về ý thức giữ gìn chủ quyền lãnh thổ, về trách nhiệm đối với từng tấc đất thiêng liêng của Tổ quốc.

Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, khoa học và nghệ thuật, năm 2011, Bia Ma nhai kỷ công bi văn được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia. Đến năm 2026, di sản tiếp tục được công nhận là Bảo vật quốc gia, khẳng định vị thế đặc biệt của hiện vật trong kho tàng di sản văn hóa dân tộc. Sự ghi nhận ấy không chỉ mở ra cơ hội cho công tác nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản, mà còn góp phần đưa Con Cuông trở thành điểm đến hấp dẫn trên bản đồ du lịch văn hóa của Nghệ An và cả nước.

Giữa đại ngàn Con Cuông, Bia Ma nhai tồn tại như một chứng nhân của lịch sử. Những dòng chữ được khắc cách đây gần bảy thế kỷ kể câu chuyện về một thời kỳ hào hùng của dân tộc. Và từ vách đá Thành Nam, âm hưởng của hào khí Đông A vẫn vang vọng giữa núi rừng, nhắc nhở các thế hệ hôm nay và mai sau về truyền thống yêu nước, ý chí độc lập và trách nhiệm giữ gìn non sông gấm vóc của cha ông.

Chương trình nghệ thuật đặc sắc tái hiện hào khí triều Trần tại buổi lễ. Ảnh: TTXVN phát.  

Lễ công bố Quyết định và trao Bằng công nhận Bảo vật quốc gia đối với Bia Ma Nhai kỷ công bi văn thời Trần diễn ra tối 22/5/2026, tại Đền Khe Sặt (xã Con Cuông, tỉnh Nghệ An. Việc được công nhận là Bảo vật quốc gia khẳng định giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và khoa học của hiện vật, đồng thời mở ra cơ hội lớn cho công tác bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch văn hóa của miền Tây Nghệ An.