Bây giờ đang rộ mùa gặt, đi dọc các miền quê, đâu đâu cũng rộn ràng tiếng máy gặt đập liên hợp. Lúa gặt đến đâu, máy phụt thóc vào bao đến đấy, rơm rạ rải ngược ra đồng, nông dân đi gặt mà nhàn tênh, chân tay chẳng lấm lem bùn đất. Nhìn cảnh ấy, những người ngoài bốn mươi như chúng tôi lại rưng rưng nhớ về một thời gian khó, cái thời chưa có máy tuốt, máy bừa, mà hạt thóc hạt vàng được chắt chiu ra từ những ngày những đêm trục lúa dọc ngang khắp sân phơi.

Người dân thôn Xuân Sơn (Hà Tĩnh) sử dụng trục đá tuốt lúa theo kiểu truyền thống. Ảnh: Tuấn Anh (chụp năm 2016).

Nhà tôi ngày trước ở một vùng quê thuần nông. Những năm tám mươi, chín mươi của thế kỷ trước, ngày mùa đến mệt nhưng cũng vui vô cùng. Thuở ấy, máy móc làm gì có. Lúa gặt ngoài đồng bằng liềm, bó thành từng gánh nặng trĩu vai gánh về nhà, chất thành những đống lúa cao ngất ngưởng như đống rơm ở góc sân.

Để tách hạt thóc ra khỏi thân bông lúa, người ta không dùng máy tuốt như sau này, mà dùng một dụng cụ rất đặc biệt: Cái trục lúa. Đó là một khối đá đục đẽo thành hình trụ tròn, nặng trĩu, hoặc có nhà dùng trục bằng xi măng đúc, hai đầu có khoen sắt để tra gọng tre vào. Muốn trục được lúa, phải nhờ đến sức trâu, sức bò kéo, hoặc nhà nào không có trâu bò thì thanh niên trong nhà tự đeo vai vào dây thừng mà kéo.

Trục lúa bằng sức trâu tại một HTX Nông nghiệp ở Cổ Loa, Đông Anh. Ảnh do nhà báo Anh Mike Goldwater chụp tháng 6/1980.

Vì ban ngày trời nắng như đổ lửa, người nông dân phải tranh thủ phơi rơm, phơi thóc cho được nắng, nên việc trục lúa thường được hoãn lại đến đêm. Tôi nhớ nhất vẫn là những đêm có trăng sáng, gió mát rười rượi.

Chập tối, khi cái nóng hầm hập của ngày hè vừa dịu xuống, cả xóm tôi đã rục rịch trục lúa. Người ta bắt đầu dỡ các đống lúa, trải đều ra khắp sân gạch thành một vòng tròn, dày chừng hai gang tay, bông lúa quay lên trên. Khi lúa đã trải xong, chiếc trục đá được khênh ra, tra vào ách cổ trâu. Tôi nhớ nhất tiếng “họ... hò... tắc... rì...” của bố tôi điều khiển con trâu mộng kéo cái trục đá lăn bành bạch, đều đặn trên mặt lúa. Cứ thế, trục đá lăn qua lăn lại, nghiến lên những bông lúa chín vàng để hạt thóc tách rời ra khỏi kẽ tai cài. Trục được vài vòng, mấy mẹ con lại dùng bừa cào, hoặc những chiếc gậy tre dài để “lật lúa” - đảo ngược lớp dưới lên trên cho trục nghiến tiếp.

Một chiếc trục đá được lưu giữ tại 'bảo tàng nông cụ' của anh Lê Đình Kỷ (Nghệ An). Ảnh: Lê Quyết.

Trẻ con chúng tôi ngày ấy mong đêm trục lúa lắm. Dưới ánh trăng vằng vặc, rơm rạ tỏa ra một thứ mùi nồng đượm, ngai ngái, thơm mùi nắng và mùi lúa đầu mùa. Đám trẻ con trong xóm tụ tập lại, chơi trò trốn tìm quanh các đống rơm, hoặc nhảy tót lên lưng con trâu đang lững thững kéo trục, giả vờ làm chú Cuội. Bố tôi vừa dắt trâu vừa cười, thỉnh thoảng lại nhắc: “Tránh xa cái trục ra kẻo nó nghiến vào chân thì khóc tí nhe răng nhé các con!”.

Cái khổ của thời trục lúa bằng đá là mệt và ngứa. Bụi lúa, lông dặm từ vỏ thóc bay ra dính với mồ hôi nhễ nhại bám khắp cổ, khắp lưng, ngứa ngáy đến râm ran. Thế nhưng chẳng ai kêu ca. Nhà này trục xong lại sang giúp nhà kia, tiếng gọi nhau í ới, tiếng trâu thở phì phò hòa lẫn vào tiếng sột soạt, bành bạch của trục đá miết trên nền gạch, vang động cả không gian đêm tĩnh mịch.

Đến nửa đêm, khi trục xong, mọi người gom rơm lại thành từng đống lớn, dùng bồ cào gạt bớt cọng rơm dài ra ngoài. Lúc này, trên mặt sân chỉ còn lại một hỗn hợp gồm thóc, vụn rơm và bụi bặm. Công đoạn cuối cùng là quạt thóc. Các mẹ khéo léo dùng chiếc mẹt tre lớn, xúc đầy thóc rồi đứng trước gió, hất nhẹ nhàng để gió mang những cọng rơm vụn, hạt lép bay đi xa, chỉ còn hạt thóc mẩy, chắc nịch, vàng ươm rơi thẳng xuống chân.

Cuối buổi trục lúa, khi đồng hồ đã điểm một hai giờ sáng, sương đêm buông xuống làm dịu đi cái nóng, mẹ tôi thường bê ra một rổ khoai lang luộc hoặc nồi chè đỗ đen nấu với đường phèn. Cả nhà, và cả mấy bác hàng xóm sang làm đỡ, ngồi bệt ngay trên đống rơm mới trục, vừa ăn vừa rôm rả chuyện làng, chuyện xóm, chuyện vụ này được mùa hay thất thu. Ánh trăng chiếu vào những khuôn mặt lấm lem bùn đất, dính đầy bụi rơm nhưng nụ cười thì lấp lánh hạnh phúc.

Bây giờ, những chiếc trục lúa bằng đá, bằng xi măng ấy đã lui vào dĩ vãng. Nhiều nhà vứt lăn lóc ở góc vườn, góc ao, có nơi người ta dùng làm bậc thềm bước lên nhà, rêu phong phủ kín. Trẻ con thời nay có lẽ nhìn thấy cái khối đá hình trụ ấy cũng chẳng thể hình dung nổi nó đã từng là trợ thủ đắc lực của nhà nông suốt bao thập kỷ.

Cuộc sống đi lên, máy móc thay thế sức người là điều tất yếu. Phòng điều hòa mát lạnh, gạo trắng dẻo thơm mua sẵn ngoài đại lý tiện lợi biết bao nhiêu. Thế nhưng, cứ mỗi mùa gặt về, nhìn ánh trăng rằm vằng vặc soi xuống khoảng sân bê tông, lòng tôi lại quay quắt nhớ cái âm thanh của thủa cơ hàn, nhớ mùi rơm rạ nồng nàn và nhớ một thời trục lúa đêm trăng thân thương ngày ấy rồi tự hỏi "Còn ai nhớ thời trục lúa".

Những trục đá được một nhà sư sưu tầm, xếp thành tường bao quanh ao bèo tại chùa Cửu Phẩm (Hải Dương - nay là TP. Hải Phòng). Ảnh: Thái Sương.