• Najwyższa Izba Kontroli wytknęła liczne nieprawidłowości w sprawdzanych inwestycjach mostowych, uznając, że stwarzają one ryzyko przedwczesnej i przyspieszonej degradacji tych obiektów, a także zagrożenie dla bezpieczeństwa użytkowników.
• Według Polskiej Izby Inżynierów Budownictwa raport NIK powinien być potraktowany „jako poważne ostrzeżenie przed sposobem, w jaki w Polsce zbyt często prowadzi się inwestycje publiczne”.
• Inżynierowie wzywają do zmiany filozofii prowadzenia inwestycji publicznych, podkreślając, że muszą być one zarządzane przez pryzmat całego cyklu życia obiektu, a nie tylko przez pryzmat ceny przetargowej i daty rozliczenia środków.

Opublikowany kilka dni temu raport NIK stanowił podsumowanie kontroli, jaką Izba przeprowadziła w siedmiu jednostkach samorządu terytorialnego (dwóch Zarządach Dróg Wojewódzkich, dwóch Zarządach Dróg Powiatowych, dwóch Urzędach Miejskich oraz jednym Urzędzie Gminy), a także w Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad. Przedmiotem zainteresowania NIK było dziewięć inwestycji realizowanych przez te jednostki w okresie od 1 stycznia 2021 r. do I półrocza 2025 r.

Jak stwierdziła Izba, zarówno wyniki tej, jak i wcześniejszych kontroli dotyczących przygotowania i realizacji inwestycji liniowych, wykazały, że „wciąż powtarzają się te same grupy nieprawidłowości, które łącznie stwarzają ryzyko przyspieszonej degradacji obiektów i zagrożenie dla bezpieczeństwa użytkowników”.

NIK ujawniła, że w przypadku pięciu z kontrolowanych obiektów dokumentacja projektowa została przygotowana nieprawidłowo i została odebrana przez inwestora pomimo tego, że nie zawierała części elementów wymaganych prawem lub wskazanych w umowach zawartych z projektantami albo wymogami specyfikacji technicznej wykonania i odbioru robót budowlanych (np. nie zawierała projektu technicznego, w tym wyników obliczeń statyczno-wytrzymałościowych).

Izba wytknęła również, że w siedmiu z ośmiu jednostek nie zapewniono prawidłowego nadzoru inwestorskiego, wykonawczego ani autorskiego – zarówno w zakresie przygotowania inwestycji, realizacji robót budowlanych, jak i podczas odbioru w trakcie i po zakończeniu robót.

W czterech przypadkach zamawiający nie dochodzili swoich praw od wykonawców robót budowlanych i nadzoru inwestorskiego. Inspektorzy odnotowali sytuacje, gdzie na skutek nierzetelnego nadzoru nie wykonano wymaganych badań i pomiarów, dotyczących m.in. nawierzchni z betonu asfaltowego warstwy ścieralnej, nawierzchni z betonu asfaltowego warstwy wiążącej, stali zbrojeniowej, betonu konstrukcyjnego, nie sprawdzono odporności betonu na działanie mrozu, penetracji wody pod ciśnieniem oraz wymiarów betonowych konstrukcji mostowych.

NIK stwierdziła ponadto, że w sześciu jednostkach proces budowlany był dokumentowany nierzetelnie i sprzecznie m.in. z ustawą prawo budowlane (w dziennikach budowy brakowało m.in. informacji dotyczących wykonanych rodzajów robót, warunków, w jakich były wbudowane, o dokonanym pobraniu próbek), a przy oględzinach czterech z dziewięciu inwestycji stwierdzono nieprawidłowy stan techniczny zrealizowanych elementów wyposażenia tych obiektów.

Wobec ustaleń NIK swoje stanowisko wystosowała Polska Izba Inżynierów Budownictwa, stwierdzając, że raport ten powinien być potraktowany „jako poważne ostrzeżenie przed sposobem, w jaki w Polsce zbyt często prowadzi się inwestycje publiczne”.

- Najważniejszy wniosek z raportu jest systemowy: w inwestycjach infrastrukturalnych nie można dłużej udawać, że najtańsza oferta jest ofertą najlepszą. Najniższa cena nie optymalizuje inwestycji. Ona bardzo często jedynie obniża koszt wejścia do projektu, przerzucając prawdziwe koszty na późniejsze etapy: naprawy, remonty, spory, awarie, roszczenia i przedwczesną degradację obiektu – czytamy w stanowisku Izby.

PIIB podkreśla, że most nie jest zwykłym elementem infrastruktury, lecz stanowi jeden z najbardziej wymagających obiektów inżynierskich, w którym „jakość projektu, materiałów, badań, wykonawstwa i nadzoru decyduje bezpośrednio o bezpieczeństwie ludzi oraz o kosztach ponoszonych przez państwo przez kolejne dekady”, a realna optymalizacja inwestycji dokonuje się w tym przypadku nie na poziomie księgowego porównania ofert, ale na poziomie kompetencji inżynierskich.

- To inżynierowie są w stanie ocenić, czy dokumentacja jest kompletna, czy harmonogram jest wykonalny, czy przyjęta technologia odpowiada warunkom terenowym, czy badania zostały wykonane prawidłowo, czy materiał można dopuścić do wbudowania i czy odbiór robót ma podstawy techniczne, a nie tylko formalne – kategorycznie stwierdza Izba.

Organizacja wzywa też, by nie czynić z terminów fetyszu, gdyż inwestycja może być formalnie zamknięta w terminie, a mimo to być obarczona poważnymi ryzykami technicznymi. Za problem uznaje również sztucznie usztywniane harmonogramy, wynikające często z przekonania, że pieniądze trzeba szybko wydać.

- Wydatkowanie środków publicznych nie jest celem inwestycji (…) Jeżeli presja kalendarza prowadzi do ograniczania badań, tolerowania braków dokumentacyjnych, powierzchownego nadzoru albo odbierania robót bez pełnego potwierdzenia jakości, to nie mamy do czynienia z efektywnością. Mamy do czynienia z pozorną sprawnością administracyjną, która może generować realne koszty techniczne, finansowe i społeczne – ostrzega Izba.

Ustalenia NIK skłoniły PIIB do postawienia pytania o to, czy system zamówień publicznych „premiuje wiedzę, doświadczenie i odpowiedzialność techniczną, czy raczej wymusza zachowania defensywne, w których najważniejsze stają się cena, termin i formalne rozliczenie projektu”. Wzywa zarazem, by wzmacniać rolę inżynierów w inwestycjach publicznych, a nie sprowadzać ich do funkcji „wykonawców formalnych obowiązków”.

- W budownictwie nie da się zastąpić kompetencji inżynierskich procedurą przetargową. Procedura może uporządkować proces, ale nie zaprojektuje mostu, nie oceni jakości betonu, nie zweryfikuje pracy zbrojenia, nie rozpozna ryzyka geotechnicznego i nie podejmie odpowiedzialnej decyzji na budowie (…) Inżynier nie jest kosztem inwestycji. Jest jednym z najważniejszych narzędzi jej optymalizacji - stwierdza w swym stanowisku Izba.

Zdaniem Izby potrzebna jest w Polsce zmiana filozofii prowadzenia inwestycji publicznych, gdyż cena – choć stanowi istotne kryterium - nie może dominować nad jakością, bezpieczeństwem i trwałością.

- Terminy muszą być realne, a nie polityczne, budżetowe albo księgowe. Nadzór inwestorski nie może być fikcją, dokumentacja nie może być formalnością, a badania techniczne nie mogą być traktowane jako koszt, który można ograniczyć, żeby zmieścić się w harmonogramie – wylicza PIIB. Podkreśla, że w inwestycjach mostowych najtańsze rozwiązanie bardzo często okazuje się najdroższe (tyle że w perspektywie kilka lat) i dlatego inwestycje publiczne muszą być zarządzane przez pryzmat całego cyklu życia obiektu, a nie tylko przez pryzmat ceny przetargowej i daty rozliczenia środków.