NFOŚiGW dysponujący niemal 20 mld złotych rocznie produkuje 33 domy zamiast 10 tys. Fundusz nie stawia ciepłowni geotermalnych i blokuje 200 tys. wniosków w programie „Czyste Powietrze”. Warsaw Enterprise Institute stawia diagnozę: sytuacja wymknęła się spod kontroli.

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW) zarządza dziś portfelem zbliżającym się do 20 mld złotych rocznie. Kwota robi wrażenie — podobnie jak efekty jego pracy, tyle że z zupełnie innych powodów. Warsaw Enterprise Institute opublikował raport, który bezlitośnie rozlicza tę instytucję z wyników. Obraz jest druzgocący.

Flagowy program rządu „Czyste Powietrze” miał zwalczyć smog w polskich domach. Ale spóźniony jest o co najmniej 4 lata względem terminów wyznaczonych uchwałami antysmogowymi. W kolejce czeka 200 tys. nierozpatrzonych wniosków na łączną kwotę 2,6 mld złotych. Tymczasem fundusz dalej działa bez systemowych zmian.

Równie wymowna jest historia spółki Polskie Domy Drewniane, zasilanej kapitałem z funduszu. Misja była prosta: szybko postawić 10 tys. energooszczędnych domów. Do 2023 roku powstały 33 lokale — i żaden z nich nie spełniał wymagań energetycznych. Rozbieżność między deklaracją a realizacją jest liczona nie w procentach, lecz w rzędach wielkości.

Fundusz zignorował również ostrzeżenia niezależnych kontrolerów. Jak podaje WEI, mimo tych zastrzeżeń, 4,5 mld złotych poszło na budowę polskiego samochodu elektrycznego Izera poprzez spółkę ElectroMobility Poland. Projekt pozostaje daleki od rynkowego sukcesu.

Z kolei z budżetu programu ochrony bioróżnorodności wypłacono 140 milionów złotych zaliczki na… wielozadaniowe śmigłowce dla policji.

W latach 2015–2021 nie oddano do użytku ani jednej nowej ciepłowni geotermalnej, mimo wydania 839 milionów złotych. Zarazem znaczące środki trafiały do wybranych podmiotów — m.in. do Geotermii Toruń. Zdaniem autorów raportu świadczy to o upolitycznieniu dystrybucji funduszy publicznych.

„Dalsze pompowanie pieniędzy w obecny system to błąd. Bez rynkowej konkurencji koszty będą rosły, a rachunek zapłacą konsumenci”— piszą eksperci Warsaw Enterprise Institute w raporcie o działalności NFOŚiGW.

Szczególny niepokój budzi planowane rozszerzenie roli funduszu. Rząd rozważa mianowanie go wyłącznym operatorem nowego systemu Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta, co oznaczałoby przekazanie monopoliście kolejnych 5 miliardów złotych rocznie. Zdaniem WEI, bez mechanizmów rynkowych i konkurencji, koszty całego systemu nieuchronnie wzrosną. A za błędy instytucjonalne zapłacą zwykli Polacy przy codziennych zakupach.

Autorzy raportu proponują konkretne remedium: decentralizację systemu, pozbawienie funduszu pozycji monopolisty i przekazanie odpowiedzialności operacyjnej niezależnym podmiotom rynkowym. Duże inwestycje ze środków publicznych powinny — według WEI — odbywać się wyłącznie przez otwarte konkursy. A najważniejszym kryterium powinien być najwyższy efekt środowiskowy przy najniższym koszcie.