Loạt bài 3 kỳ “Chạm bản sắc Ca-dong nơi đại ngàn” đưa người đọc trở lại với những lát cắt đời sống văn hóa đặc sắc của một tộc người giữa miền sơn cước Quảng Ngãi: từ nếp nhà sàn gắn với tín ngưỡng, bếp lửa như một trụ thiêng của gia đình, đến tiếng chiêng ngân vang kết nối cộng đồng và hành trình trao truyền bản sắc cho thế hệ trẻ hôm nay. Qua đó, loạt bài không chỉ ghi lại một đời sống văn hóa đang biến chuyển, mà còn gợi mở câu hỏi về cách gìn giữ và tiếp nối di sản giữa nhịp sống hiện đại.

"Hồn thiêng" nhà sàn

Khu tái định cư Nước Vương, xã Sơn Tây Thượng, tỉnh Quảng Ngãi yên ắng giữa trưa nắng. Những dãy nhà xây kiểu hiện đại nằm dọc theo đường bê tông, cửa đóng, vắng bóng người qua lại.

Nhà xây theo kiểu hiện đại ở khu tái định cư Nước Vương. Ảnh: Võ Thanh Kỳ.

Ông Đinh Văn Rao (60 tuổi) tiếp chúng tôi trong căn nhà sàn nép phía sau ngôi nhà xây hiện đại. Trước đây, gia đình ông và nhiều hộ người Ca-dong sinh sống cách nơi này hơn một giờ đi bộ, băng qua rừng núi. Khi công trình thủy điện Đăk Đrinh hình thành, họ rời bản cũ về khu tái định cư này. Mỗi hộ được nhận một căn nhà xây theo hình thức “chìa khóa trao tay”, trị giá hàng trăm triệu đồng - một khoản tiền lớn cách đây hơn mười năm.

Thế nhưng, không quen với nếp sống trong nhà trệt, ông Rao cùng nhiều gia đình đã dựng nhà sàn ngay bên cạnh để ở. Với họ, nhà sàn không chỉ là nơi cư trú mà còn là không gian linh thiêng gắn với cúng tế, sinh hoạt và ký ức cộng đồng.

Không quen sống trong nhà trệt nên người Ca-dong dựng nhà sàn bên cạnh để ở. Ảnh: Võ Thanh Kỳ.

Trong những ngày lễ, Tết, bà con lại quây quần bên nhau, sửa soạn lễ vật dâng cúng thần linh và tiên tổ. Tiếng chiêng vang lên giữa núi rừng như lời mời gọi, như sợi dây kết nối con người với thế giới tâm linh. Sau những ngày lao động vất vả, cả gia đình quây quần bên bếp lửa, nghe người già kể lại những câu chuyện cổ của dân tộc mình. Đêm xuống, hơi ấm bếp lửa xua đi cái lạnh miền sơn cước, giữ lại cảm giác quây quần rất đỗi thân thuộc.

“Tôi và bà con sống ở lòng hồ được chuyển về đây, nhận căn nhà như dưới xuôi. Nhưng ở không quen nên vẫn phải làm thêm nhà sàn để ở…”, ông Rao tâm sự.

Ông Đinh Văn Rao (phía trước) và ngôi nhà sàn bên căn nhà xây hiện đại. Ảnh: Việt Hòa.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Đăng Vũ (nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi cũ, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Phạm Văn Đồng, người có gần 30 năm nghiên cứu văn hóa Ca-dong), nhà sàn không đơn thuần là không gian ở, mà còn là nơi quần tụ cộng đồng, diễn xướng cồng chiêng và trao truyền các giá trị văn hóa truyền thống của tộc người.

Thời kỳ còn đương chức Bí thư Đảng ủy xã Sơn Liên (nay thuộc xã Sơn Tây Thượng, tỉnh Quảng Ngãi), ông Đinh Văn Rít (67 tuổi) xây dựng nhà trệt để đón tiếp và làm nơi nghỉ ngơi cho khách phương xa. Vắng khách, ông đóng kín cửa vì cả gia đình sinh sống trong căn nhà sàn phía sau.

Ông Đinh Văn Rít (bên phải) trò chuyện với tác giả bên bếp trong nhà sàn. Ảnh: Việt Hòa.

Mỗi lần từ rẫy về, ông bước lên cầu thang rồi vào nhà, ngồi bên bếp than, than hồng ẩn trong tro ấm. Ly trà xanh có vị chát và ngọt hậu làm dịu cơn khát giữa trưa nắng. Ông đưa mắt nhìn lên 3 giàn phía trên bếp và trần nhà ám khói theo thời gian. Giàn là nơi hong khô lúa mới trước khi cho vào cối giã thành gạo nấu cơm dâng cúng thần linh. Những miếng thịt heo hun khói sẫm màu treo lủng lẳng dành để chế biến món ngon chiêu đãi khách quý. Xương thú được lưu giữ sau bao mùa lễ hội. Trong tâm thức người Ca-dong, bếp là nơi thần Hmô Pâng (thần bếp) trú ngụ. Nhiều vị thần cũng “lờn vờn” nơi này. Bếp còn là nơi hồn người, hồn lúa, hồn heo, gà, chiêng, ché... nương náu nên hết sức linh thiêng. Chủ nhà bày biện lễ vật cạnh bếp rồi thành tâm cúng tế, cầu mong thần linh và tổ tiên phù hộ, xua đuổi tai ương cho sức khỏe dồi dào, mùa màng bội thu, cuộc sống no đủ...

"Bếp của người Ca-dong chúng tôi không chỉ nấu ăn mà còn là nơi linh thiêng...", ông tâm sự. 

Ông Đinh Văn Rít kiểm tra thịt heo hun khói treo trên bếp. Ảnh: Võ Thanh Kỳ.

Mỹ vị miền sơn cước

Bếp lửa trong ngôi nhà sàn cùng sự khéo léo của người phụ nữ Ca-dong tạo nên những món ăn phảng phất hương vị núi rừng. Dịp lễ hội, họ thường xào lá khoai mì (lá sắn) với thịt heo và hoa đu đủ đực để chiêu đãi khách quý đến chung vui cùng gia đình. Họ hái lá bánh tẻ và rửa sạch rồi vớt ra rổ cho ráo nước. Nhẹ tay ngắt những cành hoa đu đủ đực thành đoạn ngắn trước khi rửa sạch. Món rau xào thơm ngon không thể thiếu ớt cay cùng dăm nhánh sả. Ớt và sả rửa sạch rồi xắt mỏng. Dùng chày và cối giã lá mì rồi vắt sơ cho ráo nước trước khi gỡ rời. Cho ít thịt heo vào chảo rán cho chảy mỡ phát tiếng xèo xèo. Tiếp đến, cho lá mì và hoa đu đủ vào rồi dùng đũa đảo đều. Cuối cùng là cho ớt, sả cùng gia vị, đun lửa vừa và không đậy nắp để giữ màu xanh của rau.

Phụ nữ Ca-dong bên bếp. Ảnh: Võ Thanh Kỳ.

Món rau xào dân dã quá ngon. Rau vừa vào miệng đã cảm nhận vị đắng từ hoa đu đủ và lá mì, rồi nhẩn nha sang vị béo từ thịt cùng chút mặn, ngọt của gia vị. Lưỡi như bị "gượng ép tiếp đón" rồi "niềm nở chào mừng" khi vị ngọt hậu thấm vào từng tế bào vị giác. Ớt cay nồng khiến cho miệng tê tê để vị giác cảm nhận trọn vẹn hương vị rau xào, kiểu “tê để bớt đắng đi một chút”. Rồi vị ngọt đằm sâu khi vị đắng lắng dịu khiến thực khách ngỡ ngàng bởi ngon quá đỗi. "Từ nhỏ, những bé gái người Ca-dong đã được mẹ hay bà dạy bảo cách nấu ăn để chăm lo bữa cơm gia đình. Với những thứ dân dã cũng có thể chế biến thành món ăn ngon...", bà Đinh Thị Trâm (43 tuổi, ở xã Sơn Tây) cho biết.   

Lá khoai mì xào thịt heo cùng hoa đu đủ đực - món ăn ưa thích của người Ca-dong. Ảnh: Võ Thanh Kỳ.

Món cá chuồn muối nấu với mít non cũng là một sự kết hợp tuyệt vời giữa hương vị rừng và biển, gợi nhớ quá trình giao thương giữa đôi miền xuôi - ngược ngày xa.

Thuở trước, người Ca-dong cuốc bộ hàng chục cây số đường rừng và lội qua sông, suối xuống huyện Sơn Hà, tỉnh Quảng Ngãi cũ trao đổi hàng hóa. Trong chiếc gùi nặng trĩu mang sau lưng là sản vật miền rừng sau bao ngày làm lụng vất vả. Hàng hóa họ mang về thường là muối Sa Huỳnh và cá muối bởi từ biển lên Sơn Hà cả trăm cây số đường gập ghềnh nên không thể vận chuyển cá tươi. Thứ họ ưa thích là cá chuồn muối mặn chế biến những món ăn đậm đà hương vị, nhất là nấu với mít non. Mít non bám quanh thân cây cạnh nhà sàn hay trên nương rẫy lưng chừng núi. Họ chặt cuống rồi gọt vỏ, bửa ra và cắt bỏ cùi bên trong. Sau đó, cắt thành thỏi nhỏ rồi rửa sạch, vớt ra rổ cho ráo nước. Dạo quanh ngắt vài quả ớt cùng ít rau ngò gai tươi tốt bên khe nước rồi rửa sạch. Cá chuồn muối cắt thành khúc ngắn rồi cho vào nồi nước sôi trên bếp lửa bập bùng. Lát sau, cho mít non vào nồi, hương thơm từ cá muối theo hơi nóng vờn quanh. Mít chín thì nêm gia vị vừa ăn, xắt ớt cùng ngò gai cho vào nồi rồi nhấc xuống khỏi bếp.

Món cá chuồn muối nấu mít non ăn cùng cơm lúa rẫy ngon lắm. Thịt cá muối mặn kết hợp với mít non tạo nên vị ngọt thanh hòa cùng ớt cay khiến nhiều người xuýt xoa khen ngợi. "Món cá chuồn muối nấu vớt mít non rất thơm ngon, ăn là ghiền luôn. Cá chuồn muối còn được đồng bào Ca-dong nướng rồi gỡ lấy thịt cho vào cối giã với sả và ớt xiêm, vắt ít nước chanh, trộn đều ăn với cơm cũng ngon lắm...", ông Đồng Việt Hòa (51 tuổi, công tác tại UBND xã Sơn Tây Thượng) bộc bạch. 

Nhà sàn của người Ca-dong ở lưng chừng núi. Ảnh: Võ Thanh Kỳ.

Người Ca-dong thuộc nhóm dân tộc Xơ Đăng theo Quyết định số 121 do Tổng cục Thống kê ban hành ngày 2/3/1979. Nhiều người Ca-dong cùng chính quyền địa phương và một số nhà nghiên cứu văn hóa mong muốn cơ quan chức năng tách ra khỏi nhóm Xơ Đăng. Bởi vì, họ có những luật tục, tín ngưỡng và đời sống văn hóa khác biệt so với các dân tộc khác trong nhóm. Người Ca-dong sinh sống chủ yếu trên địa bàn miền núi tỉnh Quảng Ngãi và Đà Nẵng. Nơi tập trung đông nhất là huyện Sơn Tây, tỉnh Quảng Ngãi cũ (nay chia thành 3 xã: Sơn Tây Hạ, Sơn Tây và Sơn Tây Thượng). Năm 2021, có 17.681 người, chiếm tỷ lệ 82,1% dân số toàn huyện.