Tiếng chiêng thay lời gia chủ mời các vị thần về dự và nhận lễ vật. Nhịp chiêng rộn ràng mời gọi đồng bào gần xa đến dự lễ hội và vui chơi, nhảy múa. Tiếng chiêng hân hoan, hào hứng tưởng chừng bất tận, xóa bỏ giận hờn, gắn kết tình người chốn non cao.

Gửi ước nguyện đến thần linh

Gia đình nghệ nhân ưu tú Đinh Thanh Sơn (55 tuổi, ở xã Sơn Tây Thượng, tỉnh Quảng Ngãi) 3 đời gắn bó với cồng chiêng, góp phần lưu giữ bản sắc văn hóa Ca-dong nơi đại ngàn.

Biểu diễn cồng chiêng trong Đêm hội văn hóa dân tộc Ca-dong do UBND xã Sơn Tây Thượng tổ chức. Ảnh: Võ Thanh Kỳ.

Sinh thời, cụ nội của ông Sơn đánh chiêng rất giỏi, được nhiều người ngưỡng mộ. Cụ cùng các thành viên trong đội chiêng của làng trình diễn quanh vùng vào dịp lễ hội. Cha ông Sơn là Nghệ nhân ưu tú Đinh Ka La (84 tuổi) sử dụng thành thạo các loại nhạc cụ của dân tộc mình. Ông đổi trâu lấy những chiếc chiêng quý và cẩn thận giữ gìn để truyền lại cho đời sau.

Âm thanh của cồng chiêng và những loại nhạc cụ dân tộc Ca-dong "ám" vào tâm trí ông Sơn từ ngày thơ bé. Tuổi 15, ông tập tành đánh chiêng với sự chỉ bảo của người cha thương yêu. Dần dà, ông đánh được nhiều bài chiêng bao người mơ ước. Ông sử dụng thành thạo nhiều loại nhạc cụ miền rừng và ngân nga những làn điệu dân ca: caleo, hacheo, ye oh ye, ranghế... Ông Sơn và đội chiêng tham dự những hội thi, hội diễn do chính quyền và ngành văn hóa tổ chức. Đấy là dịp để họ giao lưu, học hỏi kỹ năng diễn tấu cho tiếng chiêng bay bổng làm ngây ngất lòng người. "Khi mới học chơi chiêng thì thấy rất khó, nhưng chịu khó học hỏi, siêng năng luyện tập thì dễ thôi. Khi đánh được rồi thì mê lắm. Chiêng, trống và các loại đàn của người Ca-dong chúng tôi chơi rất hay. Không chỉ bà con trong làng, người ở xa đến đây xem cũng vô cùng thích thú...", ông tâm sự.

Đồng bào Ca-dong có 2 loại chiêng (hanâng và hlênh) biểu diễn cùng trống hagarl và những nhạc cụ do họ tự chế tác. Mỗi bộ từ 6 - 15 chiếc chiêng bằng và chiêng núm đúc bằng đồng, gọi chung là cồng chiêng. Hanâng được xem là chiêng thiêng do người lớn tuổi trình diễn trong nghi lễ ăn trâu, mừng nhà mới, mừng năm mới, mừng lúa mới...

“Khi thực hiện nghi lễ với thần linh, người Ca-dong thường sử dụng chiêng hanâng, phần hội vui chơi thường sử dụng chiêng hlênh do thanh niên và con trẻ trình tấu" - Tiến sĩ Nguyễn Đăng Vũ, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi (cũ) cho biết.

Học sinh tham gia biểu diễn cồng chiêng tại đêm hội. Ảnh: Võ Thanh Kỳ.

Điều đặc biệt là phụ nữ ở đây có thể chơi chiêng chứ không bị ngăn cấm như luật tục của một số dân tộc ít người ở vùng Trường Sơn - Tây Nguyên. Trong lễ trọng, có nhiều bộ chiêng hanâng cùng diễn tấu để mời gọi các vị thần về dự và nhận lễ vật của chủ nhà thành kính dâng cúng. Họ tin rằng, tiếng chiêng có thể thấu đến tai các vị thần, vang lên tận đỉnh núi cao, trôi dài theo sông suối. Tiếng chiêng là lời cầu khẩn cho gia đình khỏe mạnh; trâu, bò, heo, gà đầy đàn; nương lúa trĩu hạt... Nhịp chiêng còn là lời tâm tình của con người với thần linh và tiên tổ.

Khi chiêng hanâng tạm ngừng báo hiệu xong phần nghi lễ thì chiêng hlênh cất tiếng mời gọi dân làng cùng nhau vui hội. Những người tinh ý khi nghe tiếng chiêng sẽ biết trình tự lễ hội, dẫu không có mặt tại nơi đó.

Mọi người tụ tập chung vui bên đống lửa bập bùng cháy đỏ. Rượu uống mềm môi cho đất trời nghiêng ngả sau bao ngày nhọc nhằn băng rừng, lội suối. Tiếng chiêng trỗi lên giục bước chân nhún nhảy, thân thể lắc lư và đôi tay uốn lượn trình diễn điệu múa nơi đại ngàn. Tiếng chiêng tựa sấm dậy phía rừng xa, mưa nguồn và thác đổ. Là tiếng lửa cháy trên nương trước ngày trỉa hạt. Nhịp cồng chiêng như gió thổi qua rừng già, xô ngã cây lá. Lắng nghe, có cả tiếng chày giã gạo của sơn nữ vùng cao, tiếng mang tác nơi bìa rừng, tiếng ếch gọi bạn tình trong đêm mưa...

Rượu cứ uống cho vui say bất tận. Họ ngân nga những bài dân ca hòa cùng nhịp chiêng rộn ràng. Tâm hồn như phiêu diêu trong cõi mộng. "Khi nghe tiếng chiêng, nhiều người ở gần lẫn ở xa đều đến chung vui lễ hội. Chơi miết đến 2 - 3 giờ sáng thì thấy mệt mỏi. Những lúc như thế phải đánh chiêng trống rộn vang để lấy lại khí thế. Mọi người lại hăng hái tiếp tục vui chơi nhảy múa. Không chỉ trong lễ hội hay lúc vui chơi, người Ca-dong còn đánh chiêng để xua đuổi những điều xui rủi, thú dữ tránh xa con người. Khi trong làng có người ốm đau, cọp beo bắt trâu, bò hay heo, gà thì mọi người cùng nhau đem chiêng ra đánh để đuổi những điều xấu, thú dữ tránh xa cho cuộc sống được yên ổn" - Nghệ nhân ưu tú Đinh Thanh Sơn tâm sự.      

Biểu diễn cồng chiêng tại hội trại nơi đại ngàn. Ảnh: Võ Thanh Kỳ.

Gắn kết cộng đồng

Khá đông người tụ tập trên khu đất rộng dự Đêm hội văn hóa dân tộc Ca-dong do chính quyền xã Sơn Tây Thượng, tỉnh Quảng Ngãi tổ chức. Họ vô cùng thích thú khi thưởng thức những tiết mục cồng chiêng nơi đại ngàn. Những chàng trai quấn khố khoe cơ bắp rắn chắc, say sưa trình diễn chiêng, trống trong ánh đèn mờ ảo. Tay vỗ vào trống, dùi gỗ gõ vào chiêng với ánh đèn nhấp nháy, sáng - tối nhập nhòa, đượm vẻ liêu trai. Sơn nữ váy áo thướt tha, bước đi nhịp nhàng theo điệu múa. Chiếc gùi nhỏ mang sau lưng tôn thêm vẻ yêu kiều. Chùm lục lạc đeo bên hông leng keng theo nhịp bước. Tiếng trống hagarl hòa cùng chiêng hlênh tạo nên những thanh âm huyền hoặc làm say đắm lòng người. Cồng chiêng ngân vang gọi mời bản gần, làng xa về dự hội vui. Sau mỗi tiết mục trình diễn cồng chiêng là tràng pháo tay vang dội.

"Người Ca-dong chúng tôi rất thích cồng chiêng. Hễ nghe tiếng chiêng là đến dự và chung vui" - anh Đinh Văn Buốt (45 tuổi, ở xã Sơn Tây, tỉnh Quảng Ngãi) tâm sự.

Đội cồng chiêng thôn Nước Min, xã Sơn Tây Thượng biểu diễn vào dịp ra mắt Câu lạc bộ văn hóa dân gian. Ảnh: Võ Thanh Kỳ.

Lúa về nhà, vào chòi khi trời đã sang đông. Núi non mờ ảo trong làn mưa bay lất phất, khí trời lạnh lẽo. Những ngôi nhà sàn nằm ở lưng chừng núi đẹp tựa tranh vẽ. Bên bếp lửa, người Ca-dong tụ tập vui chơi, cùng nhau ăn uống, đánh chiêng, kể chuyện cổ, hát dân ca và tính chuyện dựng vợ gả chồng cho con cái. Họ chuẩn bị các thứ để đón Tết năm mới của dân tộc mình. Với họ, đó là Tết thiêng, Tết chính trong năm. Họ sửa soạn lễ vật dâng cúng các vị thần và tiên tổ, chiêu đãi khách đến thăm nhà. Mọi người ăn bận đẹp đẽ sang nhà người thân, láng giềng chúc nhau những điều tốt đẹp trong năm mới. Họ đi theo đoàn, từ nhà nọ sang nhà kia. Chủ nhà hớn hở tiếp đón, mời khách thưởng thức những món ngon và cùng nhau nâng chén rượu nồng hương núi rừng.

Sau khi chúc tết xong, đoàn người thường tụ tập tại nhà già làng hay người có uy tín trong bản tiếp tục vui chơi, ăn uống. Mọi người tự nguyện góp rượu và thức ăn để chung vui thâu đêm suốt sáng. Cồng chiêng vang vọng núi rừng. Tiếng hát từ nhà sàn tràn ra những ngã đường gập ghềnh, quanh co lưng chừng núi, đánh thức cỏ cây đâm chồi nảy lộc đón xuân sang. Niềm vui ngập tràn xua đi bao hờn giận. Tình nghĩa bản làng thêm gắn bó để cùng nhau vượt qua gian khó chốn non cao.

"Người Ca-dong chúng tôi rất yêu thích cồng chiêng. Nếu không biết đánh thì ngồi xem và hát những bài dân ca của dân tộc mình. Ngày thường, tôi và một số người đến nhà anh Sơn cùng đánh chiêng. Có bữa gặp chuyện buồn hay đi làm về mệt liền điện thoại rủ anh em đến đánh chiêng, hồi sau thấy khỏe lại và tâm hồn thư thái. Nhiều người nghe tiếng chiêng liền đến xem. Họ vui vẻ nghe chiêng chứ không phiền lòng như lúc nhà gần bên thuê dàn nhạc về ca hát ồn ào theo kiểu dưới xuôi..." - anh Đinh Văn Rẫy (45 tuổi, ở xã Sơn Tây Thượng) tâm sự.

Thế nên chiêng vẫn ngân vang rừng núi cho đời vui. Tiếng chiêng như quyến luyến tiễn đưa và mời gọi khách phương xa trở lại chốn này. 

Học sinh Trường phổ thông dân tộc nội trú trung học cơ sở Sơn Tây biểu diễn cồng chiêng. Ảnh: Võ Thanh Kỳ.