Bốn trăm năm gìn giữ sắc hoa

Hơn 400 năm trước, từ nhu cầu rất đỗi bình dị là có những đóa hoa bền màu để dâng cúng tổ tiên, người dân làng Thanh Tiên (xã Phú Mậu, nay là phường Dương Nỗ, TP Huế) đã tạo nên một nghề thủ công độc đáo. Theo nhiều tư liệu địa phương, trong điều kiện khí hậu mưa nhiều, nắng gắt khiến hoa tươi khó giữ được lâu, người dân Thanh Tiên đã sáng tạo nên những bông hoa giấy bền đẹp để phục vụ việc thờ cúng. Những bông hoa làm từ lùng, tre và giấy màu ban đầu chỉ hiện diện trên bàn thờ trong các gia đình xứ Huế, gọi là Bông Lùng hay Hoa Tre (Hoa Đũa). 

Từ nhu cầu tín ngưỡng, các nghệ nhân làng Thanh Tiên đã sáng tạo, phát triển thành làng nghề, gìn giữ nghề theo thời gian và làm mới làng nghề truyền thống trong nhịp sống hôm nay. Ảnh: Sỹ Nhất Văn Dinh.

Từ những bông hoa mộc mạc ban đầu, bằng óc sáng tạo và đôi bàn tay khéo léo, các nghệ nhân Thanh Tiên đã mô phỏng nhiều loài hoa trong tự nhiên như hoa bìm bìm, cúc đơn, cúc kép, tường vi, quỳ và đặc biệt là sen. Chính sự sáng tạo ấy đã hình thành nên thương hiệu làng hoa giấy Thanh Tiên nổi tiếng của xứ Huế.

Tục xưa, hoa giấy được trang trọng tôn trí ở những nơi như: Trang Ông, Trang Bà, Am cảnh và Ông Táo. Hàng năm, hoa sẽ được thay thế một lần vào Tết nguyên Đán, khi thay hoa mới, hoa cũ được duống (hạ xuống) và tẩu (đốt - hóa) đi. 

Trải qua hàng trăm năm, giờ đây, mỗi độ Tết đến xuân về, những cành hoa giấy rực rỡ vẫn hiện diện khắp các chợ quê, phố thị và trên bàn thờ của nhiều gia đình Huế, góp phần tô điểm sắc xuân và gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống. Bên cạnh giá trị tâm linh, hoa giấy còn được ứng dụng rộng rãi trong trang trí không gian sống, khách sạn, nhà hàng, các sự kiện văn hóa, lễ hội và Festival Huế, trở thành sản phẩm lưu niệm, quà tặng và mặt hàng xuất khẩu.

Nhưng Thanh Tiên cũng đang đứng trước những băn khoăn khi giờ đây cả làng hiện chỉ còn độ chục hộ sản xuất hoa giấy, trong đó chỉ vài hộ là vừa sản xuất vừa duy trì hoạt động trải nghiệm làm hoa dành cho du khách. Người già trong làng cho biết, thanh niên của làng vào trong phố làm việc hết, lao động chính chủ yếu là người đã cao tuổi, thâm niên với nghề lâu, không nỡ bỏ nghề. Cũng may là ngày rằm, mùng một, lễ Tết, nhu cầu tiêu thụ hoa tăng cao nên các sơ sở sẽ huy động anh em họ hàng, thuê thêm người trong làng vào cùng làm, vì thế, hầu như người dân trong làng từ người già, thanh niên đến trẻ nhỏ đều rất thành thạo các công đoạn. Người dân Thanh Tiên còn có câu ca dao về ngôi làng của họ: “Xanh xanh đỏ đỏ vàng vàng/ Cứ đến tháng Chạp cả làng làm hoa”.

Hoa giấy Thanh Tiên vươn xa

Nghề làm hoa giấy lưu truyền ở Thanh Tiên đã hàng trăm năm. Nhưng, thú vị hơn, đó còn là nguồn cảm hứng, nguồn cơn cho những người trẻ không phải ở Thanh Tiên khởi nghiệp làm hoa giấy. Thực tế, nghề làm hoa giấy đã vượt ra khỏi phạm vi của một làng quê ven sông Hương để lan tỏa đến nhiều địa phương trên cả nước. Với chị Nguyễn Thị Lan Anh, hành trình đến với hoa giấy không chỉ là bước chuyển nghề nghiệp mà còn là cách gửi gắm văn hóa vào từng tác phẩm. Từng có 10 năm làm việc trong lĩnh vực kiến trúc, chị Lan Anh quyết định rẽ hướng khi nhận ra công việc văn phòng không còn phù hợp với cuộc sống gia đình. Cơ duyên đến từ một lần chị đọc được bài viết về làng nghề Thanh Tiên và ghé thăm xưởng của một người bạn thân. Câu chuyện hình thành làng nghề Thanh Tiên, những bông hoa giấy với màu sắc và đường nét mềm mại khiến chị ấn tượng, rồi dần gắn bó với nghề lúc nào không hay.

Chị Lan Anh kiên trì theo đuổi hoa giấy như một cách gìn giữ và làm mới các giá trị truyền thống trong đời sống hiện đại. Ảnh nhân vật cung cấp.

Trong nhiều loài hoa, Nguyễn Thị Lan Anh chọn hoa sen làm dòng sản phẩm chủ đạo. Theo chị, sen không chỉ mang vẻ đẹp thanh nhã mà còn gắn với hình ảnh văn hóa dân tộc, tượng trưng cho sự thuần khiết và an yên. Một bình sen vì thế không chỉ để ngắm, mà còn phù hợp với nhiều không gian cần sự trang trọng, thanh tịnh như phòng khách, góc làm việc, ban thờ hoặc những món quà tặng giàu ý nghĩa.

Chị Lan Anh chia sẻ, để hoàn thiện một bông sen giấy cần rất nhiều công đoạn. Trước tiên là tâm hoa với gương sen màu vàng, bao quanh bởi những hạt nhỏ li ti và lớp nhụy mảnh. Đây là điểm nổi bật nhất khi bông sen nở nên mọi chi tiết đều phải cân đối, chắc tay và có độ tự nhiên.

Tiếp theo, chị nhuộm giấy, cắt cánh, tạo gân và uốn dáng. Từ những mảnh giấy nhún, từng cánh sen lớn nhỏ được cắt riêng, rồi vuốt nhẹ và kéo giãn để tạo độ cong mềm mại. Những lớp cánh nhỏ màu hồng nhạt, xanh nhạt được xếp ôm sát phần nhụy, sau đó là các lớp cánh lớn màu trắng ngà bung dần ra bên ngoài. Các lớp cánh đan xen, nâng đỡ nhau giúp bông sen có chiều sâu, độ nở tự nhiên và vẻ mềm mại như hoa thật.

“Khó nhất là sự khéo léo của đôi tay và cảm quan thẩm mỹ. Nếu cắt cánh hoa không đúng form, sản phẩm sẽ mất đi vẻ tự nhiên. Nếu không biết pha và xử lý màu, bông hoa sẽ thiếu chiều sâu. Còn khi sắp xếp bố cục không hợp lý, tổng thể sẽ trở nên rối mắt. Người chưa từng làm thủ công thường dễ lóng ngóng, khó tạo được sự mềm mại và cái hồn cho từng cánh hoa. Có những tác phẩm tôi phải ngồi hàng giờ chỉ để chỉnh sửa từng chi tiết nhỏ nhất", chị nói.

Sen của làng hoa Thanh Tiên. Ảnh: Hoa giấy Thanh Tiên.

Và sen của Lana Paper Flower Nguyễn Thị Lan Anh. Ảnh: Nhân vật cung cấp.

Từ những vị khách đầu tiên là người thân, bạn bè, đến nay các sản phẩm hoa giấy của chị đã được biết đến rộng rãi hơn, nhận được nhiều đơn hàng trong và ngoài nước. Khách hàng của chị chủ yếu trong độ tuổi 25-50. Các mẫu bình sen thường được chọn để trang trí nhà cửa hoặc làm quà tặng. Giá mỗi bông dao động từ 250.000-350.000 đồng tùy độ cầu kỳ.

Hiện chị Lan Anh vẫn chủ yếu tập trung sáng tạo và kinh doanh sản phẩm thay vì mở lớp dạy nghề. Theo chị, thách thức lớn nhất không phải kỹ thuật làm hoa mà là tạo dựng sự tin tưởng và giá trị riêng với khách hàng. Thời gian tới, chị mong muốn tổ chức các buổi trải nghiệm làm hoa giấy để những người yêu hoa có cơ hội trải nghiệm vẻ đẹp và sự tinh tế của nghề thủ công này.

Với chị Lan Anh, làm hoa giấy không đơn thuần là tạo ra một món đồ thủ công mà giống như một quá trình “thiền hoa”, nơi người nghệ nhân đặt toàn bộ cảm xúc và tâm huyết vào từng sản phẩm. “Không có bông hoa thủ công nào giống hệt nhau. Khách hàng yêu mến sản phẩm sẽ cảm nhận được cái hồn nghệ thuật nằm trong đó. Điều nay, máy móc không làm thay thế con người được”, chị bày tỏ.

Rời bỏ công việc kiến trúc sư để đến với hoa giấy không phải là sự đổi nghề đơn thuần. Với chị Lan Anh, đó là hành trình đi tìm một giá trị mà chị muốn gắn bó lâu dài. Từ những bông hoa giấy Thanh Tiên xứ Huế, hôm nay, những sản phẩm mang cảm hứng từ làng nghề đã bước vào không gian cưới hỏi, nhà hàng, khách sạn, quà tặng nghệ thuật và cả những ngôi nhà hiện đại. Mỗi người một cách làm, một hướng đi, nhưng đều chung một điểm khởi đầu: tình yêu dành cho nghề truyền thống.

Có lẽ, sự hồi sinh của một làng nghề bên cạnh việc đo đếm số nghệ nhân còn gắn bó hay lượng sản phẩm bán ra mỗi năm thì một điều cũng rất quan trọng đó là những giá trị truyền thống đủ sức khơi nguồn cảm hứng cho một thế hệ mới tiếp tục sáng tạo. Từ làng Thanh Tiên, ngọn lửa nghề đã vượt ra ngoài ranh giới của một ngôi làng, để rồi được những người trẻ như chị Lan Anh đón lấy, thắp sáng theo một cách khác. Và cũng từ đó, câu chuyện hơn 400 năm của những bông hoa giấy vẫn tiếp tục được viết thêm, không phải bằng sự lặp lại của quá khứ, mà bằng hơi thở của cuộc sống hôm nay.

Chị Nguyễn Thị Lan Anh (sinh sống tại Hà Nội, nổi tiếng với thương hiệu Lana Paper Flower) là một nghệ nhân nổi bật với nghệ thuật làm hoa sen từ giấy nhún. Các tác phẩm hoa sen giấy của chị nổi tiếng nhờ sự tinh xảo, màu sắc tự nhiên và đậm đà hồn cốt văn hóa Việt.