Không chỉ là nơi lưu giữ tinh hoa nghề thủ công, các làng nghề còn là không gian kết tinh bản sắc văn hóa, tri thức bản địa và ký ức cộng đồng. Trong bối cảnh xu hướng tiêu dùng toàn cầu đang định hình những giá trị mới, làng nghề Việt Nam đứng trước yêu cầu vừa bảo tồn cốt lõi văn hóa, vừa đổi mới để phát triển bền vững.

Đâu là con đường để các làng nghề tiếp tục tồn tại trong thời đại mới? Thế hệ trẻ sẽ đóng vai trò gì trong hành trình đó? Báo Nông nghiệp và Môi trường đã phỏng vấn PGS, TS Phạm Văn Lợi - nguyên cán bộ Bảo tàng Dân tộc học, hiện giảng dạy và nghiên cứu tại Viện Việt Nam học và Phát triển (Đại học Quốc gia Hà Nội) về nội dung này.

PGS, TS Phạm Văn Lợi. Ảnh: NVCC.

Thưa PGS, TS Phạm Văn Lợi, là người đã từng nghiên cứu về nghề và làng nghề Việt cũng như xuất bản sách về đề tài này, theo ông, người trẻ hiện nay đang mang đến những thay đổi gì cho làng nghề, từ tư duy sản xuất, thiết kế sản phẩm đến cách tiếp cận thị trường?

Theo tôi, lớp trẻ hiện nay đã và đang tạo ra nhiều thay đổi sâu sắc cho nghề và các làng nghề truyền thống. Những thay đổi đó không chỉ ở kỹ thuật chế tác, cách thức bán hàng mà còn ở cách nhìn về sản phẩm, thị trường và văn hóa. Có thể kể ra một số thay đổi ở làng nghề do lớp trẻ tạo ra sau:

Thay đổi trước tiên đó là việc chuyển từ tuy duy “làm nghề” sang tư duy “xây dựng thương hiệu”. Thay vì chỉ sản xuất đơn thuần dựa vào kinh nghiệm và số lượng, nghệ nhân trẻ tập trung vào bộ nhận diện thương hiệu, logo, bao bì, chỉ dẫn địa lý và nghệ thuật kể chuyện (storytelling). Họ lồng ghép các triết lý sống xanh, bản sắc văn hóa hay tính “độc bản” vào sản phẩm. Đây cũng chính là định hướng chính sách xúc tiến phát triển thương mại, làng nghề của Nhà nước đang nhấn mạnh: lấy thị trường và thương hiệu làm trung tâm thay vì chỉ sản xuất đơn thuần.

Thiết kế sản phẩm theo nhu cầu đương đại cũng là một ghi nhận. Thay đổi rõ nhất là lớp trẻ đưa tư duy thiết kế công nghiệp và mỹ thuật ứng dụng vào làng nghề và sản phẩm nghề. Để phá bỏ rào cản về thị hiếu và không gian sống, lớp trẻ đưa thiết kế công nghiệp vào nhằm tối giản hoa văn trang trí, thay đổi công năng sản phẩm, kết hợp truyền thống Việt Nam với phong cách của một số khu vực trên thế giới như Scandinavian, Nhật Bản,… hay xu hướng mới trên thế giới như eco-style,… Chúng ta đã và đang thấy thổ cẩm truyền thống trở thành túi, phụ kiện thời trang hiện đại; gốm, sơn mài với thiết kế tối giản thành đồ trang trí nội thất; đồ mây tre đan thành sản phẩm lifestyle cao cấp,… xuất hiện trong nhà ở, nhà hàng, khách sạn. Có nghĩa là, lớp trẻ đã và đang góp phần biến làng nghề từ “di sản” thành “sản phẩm sống”.

Trải nghiệm làm gốm cùng nghệ nhân. Ảnh: Nguyễn Hiếu.

Đặc biệt, họ đã chuyển từ “chợ truyền thống” sang “thị trường số”. Đây có lẽ là thay đổi nhanh và mạnh nhất ở làng nghề do lớp trẻ tạo ra. Nhiều bạn trẻ ở làng nghề đã khai thác thế mạnh của internet, mạng xã hội để bán hàng qua Facebook, TikTok, Instagram,…; mở gian hàng trên sàn thương mại điện tử; livestream; dùng AI để dựng hình, viết nội dung quảng bá; tiếp cận khách quốc tế qua Etsy, Shopify hoặc website riêng,... Điều này giúp làng nghề tự chủ, giảm phụ thuộc vào thương lái và tiếp cận trực tiếp khách hàng toàn cầu, phù hợp với chiến lược chuyển đổi số quốc gia giai đoạn 2026-2030.

Ngoài ra, lớp trẻ đã từng bước đưa tư duy “bền vững” và “xanh” vào sản xuất làng nghề. Họ chịu ảnh hưởng mạnh từ các xu hướng toàn cầu như bảo vệ môi trường, tiêu dùng xanh, kinh tế tuần hoàn,… Vì vậy, họ quan tâm tới nguyên liệu tái chế, giảm thiểu sử dụng nhựa, tăng cường sản phẩm nhuộm tự nhiên, áp dụng quy trình sản xuất thân thiện môi trường và có thể truy xuất nguồn gốc (cả sản phẩm và nguyên liệu). Họ hiểu rằng người tiêu dùng hiện đại không chỉ mua sản phẩm mà mua cả giá trị đạo đức và môi trường.

Phải chăng, những thay đổi đó đã tăng sức hút của làng nghề với giới trẻ từ việc cải thiện thu nhập và tăng vị thế, giá trị làng nghề?

Đã từng có thời gian lớp trẻ, con em của làng nghề rời bỏ nghề vì cho rằng nghề của cha ông vừa vất vả vừa cho thu nhập thấp, bó hẹp không gian phát triển bản thân. Gần đây xuất hiện xu hướng giới trẻ quay về làng để làm nghề với tư duy startup sáng tạo, kinh doanh văn hóa, phát triển du lịch trải nghiệm, công nghiệp văn hóa,… Lớp trẻ không xem nghề chỉ là kế sinh nhai, mà còn là nguồn tài nguyên văn hóa, tài sản bản sắc và là nền tảng kinh tế sáng tạo. Đây là thay đổi rất quan trọng về mặt nhận thức và cũng chính là chìa khóa giải mã sự lựa chọn trở về của giới trẻ.

Theo PGS.TS Phạm Văn Lợi, thế hệ trẻ là lực lượng quan trọng đưa làng nghề hội nhập với thế giới mà vẫn gìn giữ được hồn cốt truyền thống. Ảnh: NVCC.

Ông đánh giá thế nào về việc kết hợp yếu tố truyền thống với nhu cầu thẩm mỹ và tiêu dùng hiện đại ở các làng nghề? Ranh giới giữa “làm mới” và “đánh mất bản sắc” nằm ở đâu?

Theo tôi, việc kết hợp truyền thống với nhu cầu thẩm mỹ và tiêu dùng hiện đại là điều gần như tất yếu. Một làng nghề bất biến sẽ khó tồn tại. Bản thân truyền thống luôn là kết quả của quá trình thích nghi và đổi mới trong lịch sử. Vấn đề cốt lõi là làm sao để sản phẩm không bị coi là đồ “giả cổ” hay “mất gốc”. Ranh giới giữa hai khái niệm này được định hình như sau:

“Làm mới” là khi truyền thống vẫn còn là giá trị cốt lõi: Sản phẩm có thể thay đổi màu sắc, công năng, công nghệ hay cách phân phối, nhưng "hệ tri thức văn hóa" không bị đứt gãy. Ví dụ sản phẩm gốm Bát Tràng được thiết kế tối giản phù hợp với cuộc sống hiện đại sẽ không bị coi là mất bản sắc nếu kỹ thuật tạo men, tạo dáng và tinh thần của nghề, làng nghề vẫn còn; thổ cẩm các dân tộc thiểu số trở thành túi xách hay thời trang đương đại cũng không hẳn là “mất gốc”, nếu hoa văn, ngôn ngữ biểu tượng và tri thức nghề vẫn được bảo tồn.

“Mất bản sắc” khi truyền thống chỉ còn là bề mặt trang trí: Điều này xảy ra khi sản phẩm bị tách rời khỏi ngữ cảnh gốc và cộng đồng. Ví dụ: sử dụng họa tiết tùy tiện, sản xuất hàng loạt bằng máy nhưng gắn nhãn thủ công, hoặc biến vật phẩm tâm linh thành đồ decor thuần túy để "chiều mắt" du khách. Khi đó, di sản bị "dân gian hóa bề mặt" (folklorization) và "hàng hóa hóa văn hóa" (commodification of culture), khiến cộng đồng mất quyền kiểm soát ý nghĩa của di sản.

Ranh giới giữa làm mới và mất bản sắc nằm ở quyền của chủ thể văn hóa: Đây là tiêu chí quan trọng nhất. Nếu nghệ nhân và cộng đồng chủ động lựa chọn cách đổi mới, hiểu rõ giá trị văn hóa của mình, có tiếng nói trong quá trình thiết kế và thương mại hóa, đó là phát triển từ bên trong. Ngược lại, nếu bị áp đặt hoàn toàn bởi doanh nghiệp hoặc thị hiếu bên ngoài, đó là sự biến dạng và mất bản sắc.

Bản sắc không phải “bất biến”, mà là khả năng tiếp nối: Có một số người ngộ nhận khi cho “giữ bản sắc” là giữ nguyên như cũ, nhưng trong thực tế bản sắc không bao giờ là bất biến. Bản sắc không phải là thực thể cố định trong tủ kính bảo tàng, mà là khả năng tiếp nối liên tục. Một làng nghề sống động là nơi truyền thống tiếp tục được sử dụng, tranh luận và tái sáng tạo trong dòng chảy của đời sống hiện đại.

Nghề làm hương tại làng cổ Thủy Xuân (Huế) có tuổi đời hàng trăm năm. Ảnh: Phương Linh.

Nhiều người trẻ đang đưa các nghề truyền thống lên các nền tảng số hoặc kết hợp với du lịch trải nghiệm. Đây có phải là hướng đi bền vững để hồi sinh làng nghề?

Đây là một hướng đi rất tiềm năng ở thời điểm hiện nay, nhưng tính “bền vững” sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Nếu làm tốt, hai công cụ này sẽ mở rộng thị trường, tăng thu nhập, thu hút giới trẻ và đưa văn hóa truyền thống vào đời sống đương đại. Ngược lại, nếu chạy theo thị trường quá nhanh, làng nghề nguy cơ bị "sân khấu hóa", thương mại hóa quá mức, biến thành địa điểm check-in thuần túy và mất đi không gian nghề đích thực. Do đó, đây chỉ là công cụ hỗ trợ chứ không phải giải pháp thay thế cốt lõi.

Cụ thể, nền tảng số giúp thế hệ trẻ truyền tải câu chuyện văn hóa và trải nghiệm cảm xúc. Người tiêu dùng hiện đại mua sản phẩm thủ công vì tính bản địa, sự chân thực (authentic) và câu chuyện của người làm ra nó. Đây là lợi thế cạnh tranh lớn của làng nghề trước sự bùng nổ của công nghiệp hàng loạt.

Trong khi đó, du lịch trải nghiệm biến làng nghề thành “không gian văn hóa sống”. Du khách hiện nay, đặc biệt là giới trẻ và khách quốc tế, không chỉ đến để mua sắm mà muốn tự tay làm sản phẩm, tương tác với nghệ nhân, tham gia workshop và trải nghiệm lối sống (lifestyle) địa phương. Mô hình này mang lại nguồn thu lớn hơn bán sản phẩm đơn thuần, tạo động lực giữ chân người trẻ và bảo tồn tri thức bản địa. Làng nghề lúc này không chỉ bán sản phẩm, mà bán trải nghiệm và ký ức.

Tuy vậy, làng nghề chỉ bền vững khi nghề vẫn là trung tâm. Xu hướng "decor hóa" hay "trình diễn hóa" quá đà nhằm phục vụ khách check-in sẽ khiến không gian làng nghề bị giản lược, nghệ nhân biến thành diễn viên và tri thức nghề bị mai một. Sự lệ thuộc hoàn toàn vào du lịch khiến làng nghề mất năng lực sản xuất độc lập và dễ suy sụp trước biến động thị trường (như bài học từ đại dịch COVID-19). Để bền vững, du lịch chỉ là yếu tố hỗ trợ; song song đó phải giải quyết các bài toán về nguyên liệu, kỹ thuật chế tác và sự tham gia thực chất của thế hệ trẻ.

Xuân Huỳnh (sinh năm 1998), nhà sáng lập Nắng Ceramics, người góp phần đưa dòng gốm Lái Thiêu đến gần hơn với người tiêu dùng hiện đại và du khách quốc tế. Ảnh: Bee.

Ông kỳ vọng gì về tương lai của các làng nghề truyền thống trong đời sống hiện đại khi có sự tham gia của thế hệ trẻ?

Sự tiếp sức của thế hệ trẻ mở ra những định hướng mang tính chiến lược cho làng nghề truyền thống Việt Nam. Trong tương lai, làng nghề không chỉ là nơi sản xuất mà sẽ trở thành không gian sáng tạo văn hóa. Một làng nghề thành công không chỉ tạo ra các sản phẩm thủ công mà còn sở hữu bản sắc rõ nét, câu chuyện văn hóa hấp dẫn, trải nghiệm độc đáo và cộng đồng khách hàng trung thành. Khi đó, làng không chỉ bán gốm, vải hay mây tre đan, mà còn mang đến lối sống, ký ức văn hóa, giá trị bền vững và trải nghiệm bản địa. Đây cũng là xu hướng tiêu dùng toàn cầu khi ngày càng nhiều người tìm kiếm những sản phẩm giàu giá trị tinh thần thay vì hàng hóa sản xuất hàng loạt.

Với khả năng kể chuyện bằng hình ảnh, video và tiếp cận nhanh các xu hướng quốc tế, người trẻ sẽ đưa sản phẩm xuất hiện trên các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội toàn cầu hay hợp tác với các nhà thiết kế quốc tế. Từ chỗ chỉ hướng đến khách du lịch hoặc thương lái, các làng nghề giờ đây có thể xây dựng thương hiệu quốc tế, tham gia kinh tế sáng tạo và tiếp cận người tiêu dùng toàn cầu.

Trong bối cảnh AI và tự động hóa phát triển mạnh, làng nghề còn có cơ hội trở thành nơi lưu giữ "tính người". Khi máy móc có thể sản xuất nhanh, rẻ và chính xác, những sản phẩm thủ công mang dấu ấn cá nhân, sự không hoàn hảo tự nhiên và câu chuyện của người thợ sẽ càng trở nên quý giá. Giá trị của làng khi đó không chỉ nằm ở sản phẩm mà còn ở việc gìn giữ lao động thủ công, ký ức cộng đồng và mối liên kết giữa con người với văn hóa truyền thống.

Trân trọng cảm ơn ông!