Бу саас  Киин баан баһылыга Эльвира Набиуллина Биржевой пуорумҥа Арассыыйа экэниэмикэтэ аан бастаан үлэһит илии тиийбэтин көрүстэ диэн иһитиннэрбитэ. Кини үлэтэ суох буолуу таһыма дойдуга 2 % тэҥнэһэрин туһунан  эппитэ. Киин баан баһылыгын үлэһит илии тиийбэтэ тоҕо долгуппута буолуо дии саныыгытый?

Итинтэн сылтаан, үнүр оптуобуска икки эдэр уол хоту моториһынан үлэлии бараары сылдьалларын туһунан кэпсэтэллэрин истибиппин өйдүү биэрдим. “Былырыын устудьуон эрдэхпинэ, 62 тыһ. солк. төлөөбүттэрэ, аны үлэһит буолбутум кэннэ баара-суоҕа үс тыһыынчанан эбилиннэ”, — диэн биир уол хомойорун биллэрдэ. Уолаттар сирэйдэриттэн-харахтарыттан даҕаны көрдөххө, иккиэн үлэлииргэ баҕалаахтара көстөр. Ону кэпсэтэллэрин сэргээн истэн олорбут киһи: “Барыаххыт иннинэ хамнаскытын үчүгэйдик быһаарсыҥ”, — диэн сүбэлээтэ. Маны истэ олорон, хамнастан сылтаан уолаттар хаарыан идэлэрин бырахпакка, үлэлииллэрэ буоллар дии санаабытым.

Билигин эдэр ыччат эрэ буолуо дуо, саастаах да дьон ханнык баҕарар үлэҕэ киирэллэригэр хамнаһа хайдаҕын туоһулаһаллар. Ону тэҥэ билигин дьон үксэ күнүнэн тута уу харчынан төлүүр үлэни көрдөһөллөр. Арааһа, бастайааннай үлэтэ суох буолуу кыһалҕатыттан ини. Ол эрээри, ордук “хара үлэ” диэн ааттанар хары күүһүнэн кыаллар үлэлэр хамнастара кырата сөхтөрөр. Дьиҥэ, үлэҕэ ыҥырар биллэрии бөҕө баһаам. Холобура, муоста сууйааччы (уборщица) үлэтин да ылыахха. Сэбиэскэй саҕаттан муоста сууйааччы курдук ыарахан үлэлээх үлэһити дьон тоҕо эрэ аанньа ахтыбат курдук сыһыаннаһар. Ол да буоллар, саас-күһүн бадараан саҕана сүрүн үлэһиттэр уоппускаҕа барар кэмнэригэр бу үлэһиккэ наадыйыы улаатар. Чуолаан, араас элбэх көрүҥнээх кафеларга, рестораннарга, остолобуойдарга. Көрдөххө, бары да сыарҕа үрдүттэн олорор курдуктар. Сарсыардаттан киэһэ 24.00 чааска диэри үлэлээбит, кири-хоҕу сууйбут киһиэхэ иһэ үлүннэҕинэ 2000‑ны, тубустаҕына 3000 солк. төлүүллэрэ кыһыылаах курдук. Нэдиэлэҕэ биэс күн 202‑с түөлбэ поликлиникатыгар муоста сууйдаххына, илиигэр 50 тыһ. солк. ылыаххын сөп эбит.

Уопсастыбаннай аһылыгы тэрийиинэн да быһыылаах, асчыттарга наадыйаллар аҕай. Повардыан баҕарар киһи араас омук куукуналарын билиэхтээҕэ ыйыллар. Буряттар аһылыктарын — бууза, гедза, хушур эҥин курдук бүлүүдэлэри сатаан астыыр киһиэхэ наадыйабыт дииллэр. Ол быыһыгар уопуттаах биэкэргэ симиэнэҕэ үлэтин иһин 3850 солк. төлүүбүт, ыйдааҕы хамнаһа 1100 00 солк. диэн чопчу суруктаах биллэриилэринэн бука үлэҕэ киирэр буолуохтаахтар. Дьокуускай куоракка оскуола остолобуойдарыгар иһит сууйааччыларга, ас тарҕатааччыларга, поварга, техничкаҕа наадыйалларын туһунан сотору-сотору биллэрии ыыталлар. Бастайааннай үлэҕэ тоҕо киирбэттэрэ буолуой диэн боппуруос үөскүүр. Арааһа, үксүлэрэ оскуола үөрэнээччилэрин аһатыы үрдүк эппиэтинэстээҕинэн, санитарнай ирдэбиллэр кытаанахтарыттан саллаллар. Балартан поварга ыйга — 80000 солк., итинтэн атыттарга 60000 солк. төлүүрү эрэннэрэллэр. Өссө карьераҕын үүннэриэххин сөп диэн. Оччоҕо үрдээн туох үлэһит буолара буолуой? Оттон тыа сиригэр бу үлэлэр былдьаһыктар. Бэл, соторутааҕыта биир дьахтар хоту баахтанан хас да ыйга атыыһыттыы (продавец) баран эрэбин, иккис киһи көрдөнөбүн диэн соһуппута.

Оттон куорат ыаллара дьиэлэрин ыҥыран сууйтарар буолбуттара ыраатта. Онон клинердэри көрдүүр биллэриилэри куруук көрүөххэ сөп. Бээ, манна кыра оҕолоохтору, сууттана сылдьыбыттары чугаһаппаттар. Орто саастаах дьахталлар буолуохтаахтар. Суукканан арыандаҕа биэрээччилэр дьон хонон барбытын кэннэ дьиэлэрин биэс мөһөөккө сууйтараллар. Көрөргүт курдук, үксэ дьахталлар үлэлэрэ.

Оттон эр дьоҥҥо, кинилэр сатабылларыгар, баҕа санааларыгар сөп түбэһэр үлэ суоҕун тэҥэ. Иһэ үллүбүтэ куруусчуттар, уборщиктар наадаларын туһунан этэллэр. Сааскы быстах үлэлэр күн-дьыл түргэнник сылыйан, бүттүлэр даҕаны быһыылаах. Холобура, хаар түһэриитин курдук сүрдээх сэрэхтээх буолууну ирдиир үлэҕэ. Онон бастайааннай үлэтэ суох эр дьон үксэ куоракка да, тыа сиригэр да таксыылаан дьиэ кэргэнин, айаҕын ииттэр. Дьиэ таһын хомуйааччылар да хамнастара бэрдэ суох. Биир институт тиэргэнин ыйга 15000 солк. хомуйтарарын туһунан суруйбута. Ол ыраах турар тэрилтэҕэ айаннаан тиийэригэр оптуобуһун төлөбүрүгэр собуор барыыһы эбээт. Билигин сезоннай быстах үлэлэр саҕаланнахтарына, оҕуруот эҥин олордуутугар, бааһына хорутуутугар, тэпилииссэ эҥин оҥоруутугар үлэһиттэри көрдүөхтэрэ. Хамнаһа төһө буолуон тымтыктанан көрбүт суох. Хата, өрөспүүбүлүкэ балыыһатыгар “мясник” диэн үлэһит ирдэнэр. Онуоха медкиниискэлээх, быһыылары ылбытын туһунан сэртипикээттээх буолуохтаах. Маннык докумуоннары сорохтор эккирэтиэхтэрин баҕарбаттара чахчы.

Олус элбэх устудьуон эмиэ үөрэҕин быыһыгар үлэ көрдөнөр кыһалҕатыгар түһэр. Үгэс курдук, официант, бармен буолаллар. Ыраах улуустартан кэлэн куоракка үөрэнээччилэр: “Кыһалҕаттан үлэлиибит, дьоммут көмөлөһөр кыахтара эмиэ суох”, — дииллэр хайдах баарынан. Билигин наймылааччылар күнүскү үөрэх устудьуоннарын чугаһаппат буола сатыыллар. Ол устудьуон үөрэҕэр баран хааллаҕына, эмиэ бэрт ыксалынан уулуссаттан үлэһит көрдөөбөт туһугар.

Дьиҥинэн, бу күнүнэн үлэ көрдөнөөччүлэр үксүлэрэ үрдүк уонна анал орто үөрэхтээх дьон. Сорох үөрэммит идэтинэн сөптөөх үлэни булбакка эбэтэр бырапыыската суоҕуттан эрэйдэнэ сылдьара баар суол. Онон үөрэххэ туттарсар оҕолордоохтор бу талан ылар идэтинэн кэлин үлэ көстүөн дуу, суоҕун дуу туһунан толкуйдуур кэммит кэллэ быһыылаах.

Дьиҥэ, “Работающая Якутия. Кадры” бэртээхэй бырайыак толкуйдаммыт эбит. Бу бырайыакка олоҕуран, өрөспүүбүлүкэҕэ баар уон салааҕа 94 хампаанньа үлэ биэрэр. Ити иһигэр тыа хаһаайыстыбата, хомунаалынай хаһаайыстыба эҥин курдук салаалар бааллар. Былырыын үлэни биэрээччилэр 15000‑тан тахса киһиэхэ үлэ булан биэрбиттэрин туһунан отчуоттаммыта. Ол иһигэр 7492 эдэр исписэлиискэ, 6549 тыа сирин олохтооҕор. Үлэ-хамнас салгыы маннык тэриллэрэ уонна ордук хара үлэлэр хамнастара арыый да үрдүүрэ буоллар, үлэтэ суох эрэйи көрө сылдьар киһи ахсаана биллэ аччыа этэ. Маныаха туһааннаах министиэристибэлэр болҕомтолорун уурдахтарына, төһө үлэһиккэ наадыйыыны былааннаан үлэлээтэхтэринэ, баҕар, муус оннуттан хамсыаҕа. Эдэр оҕолорбут, үлэ көрдөнөөччү атын дьон даҕаны үлэлээх, ботуччу хамнастаах, сарсыҥҥы күҥҥэ эрэллээх буолуо этилэр.

САНАА

Максим Ксенофонтов, Дьокуускай олохтооҕо:

— Уопсастыбаҕа үөрэхтээх, идэлээх исписэлиистэр ордук сыаналаналлар. Ыйга 100 тыһ. солк аахсар эдэр юрист бэйэтин саастыы сыбаарсыктааҕар үрдүктүк сананар. Тоҕо диэтэххэ, кини үөрэхтээх, перспективэлээх. Судаарыстыба кэнники сылларга «хара үлэни» үлэлиир дьоҥҥо наадыйара улаатан, ыччаты оробуочай идэлэргэ уһуйар хайысханы тутуһан эрэрин биһириибин.