Урукку өттүгэр дьон бэйэ-бэйэҕэ убаастабыллаах, харыстабыллаах сыһыаннаах эбит буоллаҕына, билигин дьон сөбүлээбэтин, ылымматын аһаҕастык көрдөрөр. Уопсастыбаннай миэстэҕэ, холобур, уочаракка туран куруубайдыахтарын, киһини үөҕүөхтэрин, таах матаран кэбиһиэхтэрин сөп. Маннык сыһыан сорох дьиэ кэргэн иһигэр эмиэ бэлиэтэниэн сөп. Ол түмүгэр киһи кыһалҕатыгар кыһаммат, аһыныгаһа суох, “курсуйбут” майгылаах ыччат үүнэн тахсар.

Маннык “курсуйбут” дьону кытта аһара үчүгэйдик кэпсэттэххэ, дьиктиргээн, кэтэх санаалаах өттө уорбалыы саныан сөп. Оттон кэтэх санаа киһиэхэ туохтан үөскүүрүй? Оҕо эрдэҕиттэн тапталы төрөппүттэриттэн киһилии ылбатах, элбэхтик мөҕүллүбүт, албыннаппыт буолан. Маннык дьон киһи үтүө сыһыаныгар итэҕэйбэт буола улаатар. Туохха барытыгар кэтэх санаалаах буолан бэйэлэрэ эрэйдэнэллэр, уопсастыбаҕа сатаан оннуларын булбаттар, дьону кытта тапсыбаттар, бүтэй, аһаҕаһа суох буолаллар. Ол да иһин уйулҕа үлэһиттэрэ кыһалҕалаах дьону көрөн, барыта оҕо саастан төрүттээх дииллэрэ оруннаах буолан тахсар. Дьоҥҥо хаҕыс, тоҥуй, ардыгар кырыктаах сыһыаннаах дьон бэйэлэрин көмүскэнэр көрүҥнэрэ маннык быһыыланыыларыгар тиэрдэр.

Оҕо эрдэҕиттэн сылаас сыһыаны, истиҥ кэпсэтиини билбэтэх оҕо улаатан баран, ким эмит киниэхэ истиҥник сыһыаннастаҕына, “бу миэхэ сөбө суох” (я не заслуживаю) диэн бэйэтин сэнэнэ сананан, ардыгар тэҥэ суох, бэйэтинээҕэр арыый итэҕэс хаачыстыбалардаах киһини булан доҕордоһуон, ыал да буолуон сөп эбит. Оттон киһи “курсуйууга” туохтан тиийэрий? Болҕомто, кыһамньы уонна таптал тиийбэтиттэн буоларын уйулҕа үлэһиттэрэ быһаараллар.

Ыал ийэтэ, аҕата үлэлэриттэн кэллэхтэринэ, оҕолор утары сүүрэн кэлбэт, өрө-сала көппөт буоллахтарына, бу аата тоҥуй, тоҥкуруун сыһыан буолар. Кэргэннии дьоҥҥо эмиэ маннык сыһыан баар буолуон сөп. Аһаҕастык кэпсэппэт, кыһалҕаларын тэҥҥэ үллэстибэт буоллахтарына, икки ардыларыгар тымныы сыһыан үөскүүр. Бу барыта бэйэмсэх буолууттан тахсар. Өскөтүн, эн тускар кыһаммат, эн кыһалҕаҕын кыһалҕа оҥостубат буоллахтарына, дьиэ кэргэн буолар наада дуо? Оттон дьиэ кэргэҥҥэ икки өттүттэн эйэлээх эйгэни үөскэтии, кыһалҕаны уопсай быһаарыы барыта истиҥ сыһыаҥҥа тиэрдэр.

Кэлиҥҥи кэмҥэ гаджет күүскэ баһыйан дьиэ кэргэн, оҕолор икки ардыларыгар кэпсэтии суох курдук буолуон сөп. Сорох дьон төрүт да ким эрэ тэлэбиисэр иннигэр, ким эрэ тута сылдьан аһыыллар. Бары остуол тула олорон аһааһынтан түмсүүлээх буолуу үөскүүр. Оттон күннээҕи олоххо, омос көрдөххө, уларыйыы суох курдугун иһин, күн ахсын олохпутун олоробут, күнү-дьылы атаарабыт. Күннээҕи олоҕу сыаналыы үөрэннэххэ, олох хаачыстыбата эмиэ тупсар.

Дьон кэлин тоҥуй уонна аһыныгаһа суох буолуутун аҥаардас кинилэр өттүлэриттэн көстөр кырыктаах дьайыыга эрэ буолбакка, уопсастыбаҕа буолар быһыыга-майгыга бэлиэтии көрүөххэ сөп. Ол курдук, уулуссаҕа аҕам саастаах киһи охтон түһэн эчэйдэҕинэ, кыра саастаах оҕо мунан ытыы турар буоллаҕына эбэтэр маҕаһыын атыыһыта оҕону балыйа турарын көрө-көрө, үгүс киһи аахайымыан сөп. Бу кинилэр туора дьон кыһалҕатын сүгүмээри, ону таһаҕас оҥостумаары, кыттыһымаары, көрбөтөҕө буолуохтарын сөп. Оттон аһыныгас буолуу — былыр-былыргыттан саха дьонун-сэргэтин үтүө өрүтэ.

Киһи олоҕор дьону кытта сыһыаннаһыы улахан суолтаны ылар. Дьон робот курдук ис турукка, кэпсэтиигэ наадыйбаттара буоллар, доҕордоһуу, кэпсэтии, ыалдьыттаһыы курдук үтүө сыһыан суох буолуо этэ. Хас биирдии төрөппүт оҕото уопсастыбаҕа, кэлэктиипкэ тапсан сылдьыан, уопсай тылы түргэнник булуон баҕарар. Ол эрээри, билиҥҥи гаджет үйэтигэр аһаҕас, кэпсэтиигэ үөрэ-көтө утары барар оҕо ахсааннаах диэн бэлиэтииллэр эспиэрдэр. Оҕо күннээҕи олоҕун 85% гаджет ылар эбит. Төрөппүттэрин кытта аҕыйах тылынан бырахсан кэпсэтэр. Доҕотторун кытта социальнай ситим нөҥүө суругунан кэпсэтэр. Ол түмүгэр тэйсии үөскүүр.

Арассыыйа протоиерейэ Димитрий Смирнов бэлиэтииринэн, билигин оннооҕор кыра оҕолор албынныырга үөрэнэллэр эбит. Кини куһаҕан санаа дьаҥ курдук киһи этигэр-сиинигэр иҥэрин бэлиэтиир. “Оҕо оннук гынар буоллаҕына, улахан дьон туһунан этэ да барыллыбат. Куһаҕан санаа иҥмит буоллаҕына, тулалыыр эйгэҕэ баар кэрэни кэрэхсээбэт буолаллар. Барытын алдьата, киртитэ сылдьаллар. Уопсастыбаннай миэстэҕэ саҥа туох эмит оҥоһуллубут, тупсарыллыбыт буоллаҕына, хайаан да буорту оҥорор, алдьатар туһунан толкуй куһаҕан санааттан тахсара биллэр”.

Бэлиэтээн суруйдахха, биһиэхэ эмиэ уопсастыбаннай сирдэргэ алдьатыы, өйдөбүнньүктэри киртитии баар көстүү. Бу аҥаардас буруйу эрэ оҥоруу буолбатах, бу сыһыан дэнэр. Төрөппүттэр, аҕа саастаах дьон олоххо сыһыаннарын оҕолоро көрдөрөллөр. Дьон уопсастыбаны уларытта дуу, уопсастыба дьону дуу диэн киһи мунаахсыйар. Оттон үгүс дьон эйэлээх эйгэҕэ, ыраас сиргэ-уокка, холкутук, дьоллоохтук олоруон баҕарар.

Сүрүн төрүөт туохханый?

Надежда Васильева, “Надежда” дьиэ кэргэн психологическай киинин салайааччыта:

— Дьон кырыктаах, бэйэмсэх, тоҥуй буолуутун туһунан билиҥҥи кэмҥэ үгүстүк истэбит. Манна хас да дириҥ суолталаах төрүөт баар дии саныыбын. Бу дьон буорту буолбутуттан буолбатах, киһи уйулҕата олорор усулуобуйата уларыйыытыттан эмиэ тутулуктаах.

Бастатан туран, олохсуйан хаалбыт истириэс, сылайыы. Аныгы киһи куруук күүрэн баран сылдьар. Аан дойдуга буола турар быһыы-майгы, үп-харчы кыһалҕата барыта дьайар. Дьон барыта баай, элбэх харчылаах буолуон баҕарар. Аны араас информация тохтоло суох күнүстэри-түүннэри киирэр. Киһи ньиэрбэтин систиэмэтэ чөлүгэр түһэ охсубат. Маннык турукка ньиэрбэ систиэмэтэ “кырбаа, куот, уоскуй” диэн туругунан эрэ үлэлиир. Мантан сылтаан кырыктаах буолуу, тэйэ туттуу, тоҥуй буолуу үөскүүр.

Иккиһинэн, киһи ис туруга “умайан” хаалыыта. Киһи өр кэм устата үөрүү диэни билбэт, өйөбүлү, истиҥ сыһыаны көрбөт буоллаҕына, ис туругар иэйиини ылынар туругун арааран кэбиһэр. Бу көмүскэнэр ньыма буолар.

Үсүһүнэн, сыыппара эйгэтин дьайыыта. Социальнай ситим аһара сайдыыта аһаҕас кэпсэтиини солбуйда. Дьон кэпсэтэр, бодоруһар, ыалдьыттаһар көрүҥэ аччаан биэрдэ. Үксүн наар тэҥнээһин элбээтэ. Кыйаханыы, ордук санаһыы курдук көрүҥнэр үөскээтилэр. Маны таһынан, иһиллэр куһаҕан сурахтар, сонуннар күүрүүнү үрдэтэллэр.

Төрдүһүнэн, киһи тирэҕэ сүтүүтэ эмиэ төрүөт буолар. Урукку өттүгэр дьиэ кэргэн, түмсүүлэр курдук бигэ өйдөбүллэр ситимнэрэ халбаҥнааһыныттан тахсар. Билигин үгүс дьоҥҥо тирэхтээх, сарсыҥҥыга эрэллээх буолуу өйдөбүлэ суоҕуттан, соҕотохсуйууттан тахсар. Оттон соҕотохсуйуу тоҥуй буолуунан, кыйаханыы көрүҥүнэн көстөр.

Бэсиһинэн, үгүс дьон дьону кытта сыһыаннаһыыга «кыраныыссаны тутуспаттар», кыйахаммакка, кыыһырбакка эрэ сатаан быһаарсыбаттар. Бу барыта уйулҕа өттүнэн сиппэккэ-хоппокко хаалбыттарын туоһулуур. Дьон наһаа сылайарыттан, түбүгэ бүппэтиттэн, түргэн тэтимнээх олохтон, сатаан көмүскэммэтиттэн уйулҕата тоҥуй эбэтэр кырыктаах буолар. Маннык туругу кытта үлэлэһиэххэ сөп, хас биирдии киһи ис туругун харыстыырыгар, холкутууругар, тулалыыр эйгэни кытта эйэлээх эйгэни үөскэтэригэр көмөлөһөр кыахтаахпыт.