Киһи үбүн-харчытын сатаан сөпкө туһанар эрэ буоллаҕына, олоҕор байылыаттык олорор. Үгүс дьон харчытын сатаан сөпкө туттубат, куруук иэстэн иэскэ олорор. Ол эрээри, маннык балаһыанньаны уларытыахха сөп эбит. Ол иһин билигин оскуолаттан саҕалаан үөрэтэллэр.

Үбү туттар үөрүйэх — инники олоххо эрэллээх буолуу мэктиэтэ. Иэскэ киирбэккэ, дохуоту элбэтэр уонна кэлин харчы бэйэтэ эйиэхэ үлэлиирин ситиһэр былааны оҥостуу буолар. Туох барыта өйтөн-санааттан саҕаланар. Олоҕурбут өй-санаа күннээҕи дьайыыны, онтон үөрүйэҕи, салгыы олох хаамыытын үөскэтэр. Ол курдук, дьадаҥы уонна баай киһи өйдөрө-санаалара, сыаннастара, үөрүйэхтэрэ тус-туспа буолар.

Үбүн сөпкө туттар киһи дохуота ороскуотунааҕар элбэх буолар, ол эбэтэр, хамнаһын ылла да, барытын туттан кэбиспэт, ордорунар, уурунар. Сыал туруорунар уонна ситиһэр. Үп-харчы эйгэтин, саҥа сүүрээннэри үөрэтэр, быһаарсар, туһанар.

Холобур:

Баһылай ыйга 150 тыһ. солк. өлөрөр. Кини харчытын хаһан да аахпат, баарын тухары барыыр, сыаналаах маллары ылар, эрэстэрээннэргэ аһыыр. Хаһан да ууруммат. Онон харчыта хамнаһын ылыан иннинэ бүтэр, ханна барарын билбэт, куруук доҕоро Сааскаттан иэс ылар. Сааска хамнаһа 80 тыһ. солкуобай. Кини дохуотун-ороскуотун ааҕар-суоттуур, улахан атыыны эрдэттэн былааннаан, мунньан, ылар. Хамнаһыттан сорох чааһын уурунан иһэр, онон куруук харчылаах курдук. Ууруммут харчытын өссө хайдах үлүннэрэр туһунан толкуйдуур.

Баай уонна дьадаҥы

Дьадаҥы киһи:

•  Сонно тута, тугу да былааннаабакка, атыылаһарын сөбүлүүр, харчытын ыһар-тоҕор. Иэскэ да киирэн туран, сыаналаах төлөпүөннэри, массыыналары ылан, киһиргиир. Ороскуота дохуотунааҕар элбэх.
•  Үксүн күннээҕинэн олорор, сыал-сорук туруоруммат, дьыалатын түмүктээбэт.
•  Эппиэтинэһи сүгэрин сөбүлээбэт, быһаарыныы ылына охсубат. Туох эрэ биллибэт, саҥа дьыалаттан куттанар.
•  Кини өйө-санаата аһыыр-таҥнар, күннээҕинэн олорор эрэ туһугар, кыараҕастык үлэлиир. Харчыны кини баҕатын толорор ньыма эрэ курдук көрөр.
•  Иллэҥ бириэмэтин халтай аралдьыйыыга ыытар: социальнай ситимнэргэ, түүҥҥү кулууптарга, о. д.а.

Баай киһи:

•  Инникини өтө көрөн, хас да сылга былааннанар. Харчытын мээнэ бараабакка, уурунар уонна саҥа кыаҕы арыйарга, харчыны үлэлэтэргэ ыытар.
•  Доруобуйатын, бэйэтин уонна дьыалатын сайыннарыыга харчытын харыстаабат.
•  Бэйэтигэр үрдүк сыаллары туруорунар уонна ону ситиһэргэ тулуурдаахтык үлэлиир.
•  Сайдар, харчытын элбэтэр, дьыалатын кэҥэтэр туһугар үлэлиир. Харчыны кыаҕы кэҥэтии, сайдыы курдук көрөр.
•  Иллэҥ бириэмэтин бэйэтин сайыннарарга, доруобуйатын тупсарарга ыытар: спорт, ааҕыы, үөрэнии, о. д.а.

Төһө да хамнас кыра буоллар, үбү сөпкө туттуу быраабылаларын туһанан, бүддьүөппүтүн бэрээдэктээн, уурунан, инникигэ эрэллээх буолуохтаахпыт. Ол быраабылалар ханныктарый?

Ханнык баҕарар дойду, тэрилтэ бүддьүөттээх. Ыал эмиэ бүддьүөттээх буолуохтаах, ол аата харчыны ханна тыырарын чопчу билиэхтээх. Аныгы кэмҥэ сыһыарыыны хачайдаан, табылыыссаҕа киллэрэн эбэтэр былыргылыы анал тэтэрээккэ суруйан, дохуоту, ороскуоту сурунан иһиэххэ наада. Ый түмүгүн таһааран баран, ырытан көр. Ханна ордук ороскуот баар эбитий? Ону хайдах гынан, кыччатыахха сөбүй?

Ыйдааҕы бүддьүөккэ булгуччулаах төлөбүрдэри: кирэдьиити, хомунаалынай өҥөҕө, о. д.а. уһаппакка, төлөөн ис. Маны тэҥэ, аска, таҥаска, эмкэ, хаһаайыстыбаннай табаарга төһө харчы барарын суоттаан баран, бу ороскуоттарга үпкүн тыыран кэбис. Ол эрээри, онтон ордорунан, бэйэҥ сайдыыгар: үөрэнэргэр, доруобуйаҕар, айаҥҥа, о. д.а. эмиэ уурунуохтааххын. Уурунар уонна харчыны элбэтэр сыалга ый аайы бастакы уочарат хайаан да төһө эрэ сууманы анаа. Хамнаскын ыллыҥ да, бу ороскуоттаргар тыыран, тус-туспа кэмбиэрдэргэ ууран кэбиһэҕин, оччоҕо мээнэ туһата суохха харчы ордуо суоҕа. Ол аата бастаан бэйэҕэр төлүүгүн.

Бүддьүөтү тыырыы биир быраабылата — 50–30–20. Ол эбэтэр, дохуот 50%-на булгуччулаах ороскуокка барар, 30% — уларыйа сылдьар ороскуокка, 20% — уурунууга уонна инвестицияҕа.

Үлэтэ суох хааллаххына, ыарыйдаххына, хас да ый устата туттар харчылаах буолуохтааххын. Оччоҕо киһи эрэллээхтик сананар, ыксаабат-ыгылыйбат. 6–12 ыйга олорон эрэр харчыҥ баар буоллаҕына, “сыттыгыҥ” эрэллээх. Холобур, 50 тыһ. солк. хамнастаах буоллаххына, 300–500 тыһ. солк. мунньуохтааххын.

Массыына атыылаһарга, айанныырга, өрөмүөннэнэргэ, учаастак, даача ыларга анаан харчыта мус. Кирэдьииккэ киирэн, үтүмэн бырыһыаны төлүөхтээҕэр, кыратык кэтэһэн, мунньунар ордук. Бу ыйга хас солкуобайы ууруохтааххын, хас ыйынан атыылаһар кыахтанаргын суоттаа. Холобур, 6 ыйынан омук сиригэр барыаххын баҕараҕын, айан сыаната 150 тыһ. солк., оччоҕо ый аайы 25 тыһ. солк. уурунуохтааххын.

Бааҥҥа кылаат счетун арыйан баран, “автоплатеж” туруортаран кэбис. Ый аайы бэйэтэ ыла турар буолан, кэлин наадыйбат да буолуоҥ. Харчы харчыны төрөтө турар. Харчы элбээтэ да, өссө элбэҕи ыҥыран ылар.

Хас да сиргэ арааран уур — бааҥҥа кылаат, кыһыл көмүс, валюта, ИИС, облигация. Инвестициялыах иннинэ, үчүгэйдик үөрэт, эрэллээх бааннары, тэрилтэлэри бул. Холобур, тус инвестиционнай счету (ИИС) баан нөҥүө арыйан, бырыһыанын таһынан, нолуоктан төнүннэриини (вычет) ылыахха сөп. Түөкүттэртэн сэрэхтээх буол!

Бу ууруммут харчыгыттан ааҕыллыбыт бырыһыана — “пассивнай” дохуот. Эн тугу да гыммаккын, харчыҥ бэйэтэ үлэлии сытар. Холобур, саамай судургутук аахтахха, 10 мөл. солк. 10%-ҥа уктахха, сыл аайы 1‑дии мөл. “төрөтө” турар. Бу маннык уурунуу иккис кыбартыыраны атыыласпыттааҕар, барыстаах буолуон сөп. Маны тэҥэ, “уустук бырыһыан” диэн өйдөбүл баар, ону үөрэтиэххэ наада.

Хас сылынан биэнсийэҕэ тахсаҕын? Аҥаардас биэнсийэҕэ сатаан олоруоҥ дуо? Билигин үлэлии-хамсыы сылдьар кэмҥэр өр сыллаах уурунуу туһунан толкуйдаа.

Уһун болдьохтоох уурунуу бырагырааматыгар (программа долгосрочных сбережений) киирсэн, харчы мунньунуохха эбэтэр биэнсийэҕэ эбии харчыны ылыахха сөп. Бу өр кэмҥэ харчыны мунньунууга туһуламмыт бырагыраамаҕа эн 360 тыһ. солк. уктаххына, судаарыстыба 10 сыл устата 360 тыһ. солк. бэлэхтиир. Ол аата 720 тыһ. солк. харчыны ылаҕын, эбиитин сыллата инвестицияланар уонна нолуоктан төнүннэриэххэ сөп, онон 1 мөл. солк. тахса мунньуллар.

Страховой хампаанньаларга өр сыллаах бырагыраамалар бааллар. Ый аайы 2–5 тыһ. солк. угаҕын уонна 10–15 сылынан бу мунньуллубут суумаҕын ылаҕын. Сыл аайы инвестицияланар, онон инфляцияны кытта тэҥҥэ барсар. Нолуоктан төнүннэриэххэ сөп. Үчүгэйэ диэн, бу кэм устата олоххор страховкалаах буолаҕын. Ыалдьар, эчэйэр түгэҥҥэр, ботуччу харчы төлөнөр. Маны тэҥэ, мунньунарга үөрэнэҕин.