De zorgsector staat aan het begin van een ingrijpende digitale transformatie. Kunstmatige intelligentie (AI), data-analyse, automatisering en nieuwe digitale zorgvormen veranderen het speelveld razendsnel. De vraag is niet of deze technologieën impact hebben, maar hoe we die impact vormgeven.

Saskia Vlaar, lid bestuur AI Coalitie 4 NL en Niels van Tent, partner bij Ebbinge

Digitale deskundigheid in raden van toezicht blijft nog sterk achter. Maar aanwezigheid van kennis is geen garantie voor goed toezicht. In de afgelopen jaren hielden we meerdere netwerkbijeenkomsten met ‘digitale’ leden van raden van toezicht in ziekenhuizen. We wisselden ervaringen uit en bespraken wat nodig is voor goed toezicht op de transformatie.

Traditioneel toezicht richt zich op structuur, regels en compliance. Dat is logisch: investeringsvoorstellen, wet- en regelgeving (AVG, NIS2, AI Act), datagovernance en cybersecurity zijn tastbaar en toetsbaar. Zeker bij incidenten schieten we snel in de controlemodus. Maar deze focus op beheersing biedt onvoldoende houvast voor de fundamentele keuzes die digitale transformatie vraagt.

Digitale transformatie, en zeker de opkomst van AI daarin, dwingt organisaties tot keuzes over positionering, samenwerking en de zorg van morgen. Niet alleen over hóe we dingen doen, maar ook over wát we doen, met wie en waarom. Dit vraagt om leiderschap, strategie, verbeeldingskracht, ethiek en verbinding. Daarom ontwikkelden we een toezichtskompas met vier gebieden die samen een evenwichtig kader vormen.

1. Visie en Verandering (geel)
   Goed toezicht vraagt verbeeldingskracht. Wordt digitalisering gezien als kans? Is er ruimte voor experimenten en leren? Wordt innovatie vertaald naar structurele verandering? In het AI-landschap zijn allianties cruciaal. Goed Toezicht kijkt daarom niet alleen naar het ‘hoe’, maar vooral naar het ‘waarom’ en ‘met wie’.
2. Leiderschap en Positionering (rood)
   Transformatie vraagt leiders die richting geven en ruimte maken voor vernieuwing. Is er eigenaarschap op het hoogste niveau? Hoe wil de organisatie zich profileren: als volger of voortrekker? En hoe verhoudt de digitale strategie zich tot de bredere maatschappelijke opdracht? Dit zijn kernvragen waarbij toezichthouders het verschil maken.
3. Mens en Verbinding (groen)
   Digitale transformatie raakt mensen in hun dagelijks werk en hun zorgrelatie. Wordt geïnvesteerd in digitale vaardigheden? Worden patiënten en professionals actief meegenomen in de verandering? Is er oog  voor werkdruk, werkplezier  en samenwerking? En worden ethische en maatschappelijke effecten van AI besproken, zoals autonomie, privacy en toegankelijkheid?
4. Bewust keuzes maken (blauw)
   Transformatie vraagt heldere kaders en consequente voortgang. Toezichthouders bepalen niet wát de organisatie moet doen, maar wél of keuzes zorgvuldig tot stand komen, goed zijn onderbouwd en passen binnen een toekomstbestendige koers. Dat vraagt om digifit zijn: weten welke signalen ertoe doen en hoe je beoordeelt of digitale zorg verantwoord en doelgericht wordt ontwikkeld.

Digitalisering en AI veranderen de zorg ingrijpend. Goed toezicht vraagt daarom meer dan beheersing, het vraagt bewuste keuzes, een brede blik en ruimte voor vernieuwing. Het toezichtskompas geeft raden van toezicht houvast om niet alleen te toetsen, maar ook beweging te stimuleren. Digifit toezicht hoort thuis in de gereedschapskist van iedere toezichthouder: een middel om de juiste vragen te stellen en te beoordelen of een organisatie op een verantwoorde, toekomstgerichte manier werkt aan de zorg van morgen.

Door Niels van Tent, partner bij Ebbinge, leiderschapsbureau voor onder andere de zorg en toezichthouder in de zorg en Saskia Vlaar, lid bestuur AI Coalitie 4 NL en toezichthouder, onder andere in de zorg