In het coalitieakkoord Aan de slag staat dat mensen moeten kunnen meedoen in het leven, ook met een ziekte of beperking en dat kwaliteit van leven en sociale ondersteuning centraal staan. Dat is een hoopvolle ambitie. Maar die vraagt meer dan het automatisch laten groeien van zorguitgaven. Onbegrensde groei is niet alleen onhaalbaar, maar kan ook leiden tot nieuwe ongelijkheid. Het gesprek over grenzen aan zorg moet daarom niet over bezuinigen gaan, maar over rechtvaardigheid.

Anneke Westerlaken, voorzitter ActiZ | Fotografie: Norbert Waalboer

De zorg voor ouderen verandert. Mensen leven langer, bereiden zich bewuster voor op hun oude dag en willen zo zelfstandig mogelijk blijven wonen. Zorgorganisaties en professionals bewegen mee, met meer aandacht voor passende zorg die aansluit bij het dagelijks leven. Dat verdient steun, maar vraagt ook realisme. Stijgende kosten los je niet op door simpelweg het zorgaanbod te beperken. Wie snijdt zonder te investeren in alternatieven, verplaatst het probleem en dat raakt vooral mensen met minder (sociaal) kapitaal. Dat leerden we na de decentralisaties van 2015: goede bedoelingen, maar te weinig oog voor de gevolgen voor kwetsbare mensen.

De zorgvraag ontstaat niet vanzelf. Die wordt ook bepaald door hoe we wonen, leven en samenleven. Een samenleving die ouderen in ongeschikte woningen laat wonen, mantelzorg als vanzelfsprekend beschouwt en sociale verbanden laat verschralen, creëert meer zorgvraag.

Juist daarom is het cruciaal dat laagdrempelige ondersteuning, zoals hulp bij het huishouden, beschikbaar blijft voor de meest kwetsbare ouderen en chronisch zieken. Deze zorg wordt soms gezien als iets wat “wel wat minder kan”, maar het is preventie. Het is vaak het moment waarop eenzaamheid, beginnende dementie of overbelasting van mantelzorgers zichtbaar wordt. Wie hier te rigoureus snijdt, bespaart vandaag, maar betaalt morgen de prijs. Financieel én sociaal.

Door deze ondersteuning inkomensafhankelijk te organiseren, blijft deze toegankelijk voor wie haar het meest nodig heeft, terwijl de sterkste schouders een groter deel dragen.

Daarbij moeten we eerlijk zijn over de verdeling van lasten. Mensen met lage inkomens zijn relatief een groter deel van hun inkomen kwijt aan zorg. Premies, belastingen en eigen bijdragen werken maar beperkt nivellerend. Als we maatregelen nemen zonder dit perspectief mee te wegen, vergroten we onbedoeld de drempels voor juist die groepen die zorg het hardst nodig hebben.

Ook in de wijkverpleging is dat risico zichtbaar. Invoering van een eigen bijdrage mag er niet toe leiden dat mensen te laat hulp inschakelen. Dat vergroot ook de druk op huisartsen, ziekenhuizen en spoedeisende hulp en werkt uiteindelijk averechts.

In de (langdurige) zorg voor ouderen zien we dat onbeperkte groei niet realistisch is. Afgelopen jaar bleef 1,1 miljard euro aan beschikbare middelen onbenut, mede doordat we, ook met hulp van technologie, effectiever werken, maar ook door personeelstekorten. Tegelijk kijkt een nieuwe generatie ouderen anders naar zorg en organiseren ze meer zelf en samen. Minder groeiruimte is reëel, maar alleen verantwoord als we blijven investeren in passende alternatieven, woonvormen en personeel.

De grootste schaarste in de zorg is niet geld, maar mensen. In de komende tien jaar gaat ongeveer een derde van de zorgprofessionals met pensioen. Doen alsof alles kan blijven groeien, leidt tot onrealistische verwachtingen en raakt uiteindelijk de meest kwetsbare ouderen.

Passende zorg betekent daarom niet: minder zorg voor iedereen. Het betekent: de juiste zorg, op het juiste moment, met een stevig vangnet voor mensen met ernstige aandoeningen, een klein netwerk en een beperkte portemonnee. Solidariteit zit niet in onbeperkte groei, maar in het beschermen van toegang tot zorg voor de mensen die niet zonder kunnen en het versterken van het vangnet. Daar wil de sector deze coalitie graag bij helpen.

Door Anneke Westerlaken, voorzitter ActiZ