Bộ sưu tập sơn màu “Châu tất bình dân” do Công ty sách Huyền Đức và nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân phối hợp thực hiện. Vì sao bộ sưu tập sơn mài lại có tên “Châu tất bình dân”?

Sơn mài "Đường quê" của Lục Ký.

Theo nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân: “châu” (chu) là màu đỏ, “tất” là cây sơn. Nhựa cây sơn là nguồn nguyên liệu chính để chế tác đồ sơn, nhựa sơn qua sơ chế cho ra màu đen và màu cánh gián; còn màu chu (đỏ son) tiêu biểu và đại diện cho bảng màu vật phẩm sơn. “Châu” và “tất” mang tính biểu tượng màu sắc trong nghề sơn cổ truyền và cả trong kỹ nghệ sơn mài ngày nay.

Còn hai chữ “bình dân” gợi lên hình ảnh tầng lớp thầy thợ của nghề sơn mài đặc biệt tỉ mỉ và cực nhọc. Cho dù là một họa sĩ tài hoa lịch lãm, khi thực hiện tác phẩm sơn mài thì họ cũng nhễ nhại lấm lem như người thợ lao động chân tay. Huống chi, triển lãm “Châu tất bình dân” đem đến những sản phẩm sơn mài mỹ nghệ chủ yếu do giới nghệ nhân và thợ sơn làm ra. Cho nên, dùng chữ “bình dân” nhằm xác định tiêu chí của bộ sưu tập, nhấn mạnh và ghi nhận vai trò thầm lặng của giới thợ vốn luôn ở phía sau.

Chữ “châu tất” (cũng thường đọc “chu tất”) cùng âm vị với từ “chu tất” trong tiếng Việt, có nghĩa “làm xong công việc, không thiếu sót gì”. Do vậy gọi triển lãm là “Châu tất bình dân” hay “Chu tất bình dân” đều có ý nghĩa như nhau. Ở góc độ này, có thể liên tưởng đến lịch sử làng nghề, dù trong điều kiện không mấy thuận lợi, những người thợ, nghệ nhân, chủ xưởng sơn mài trong quá khứ đã làm rất tốt phần việc của mình. Những người bình dân ấy, đã định hình một dòng sản phẩm mỹ nghệ cao cấp và đặc sắc trong dòng văn hóa Việt Nam.

Sơn mài "Cấy lúa" của Trương Văn Thanh.

Mượn câu trong sách xưa rằng: “Người sành điệu không đòi hỏi ai đó phải hoàn hảo mọi mặt, nếu họ có tài hoa riêng, biết tô điểm cho đời thì vẫn đáng trân trọng, tỉ như như lớp sơn son (chu tất) làm đẹp cho bề mặt vật dụng vậy.”. Lời ví von này như một kích ngữ đã dẫn dắt và khích lệ tinh thần cho Công ty sách Huyền Đức và nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân trong gần mười năm qua trong việc gom góp thu thập vật phẩm, và bây giờ giới thiệu bộ sưu tập với khán giả đồng điệu.

Từ “sơn mài” xuất hiện trong khoảng những năm 1930, để chỉ những tác phẩm hoặc vật phẩm ứng dụng kỹ thuật “mài” như một công đoạn quan trọng trong chế tác và sáng tác. Ở Trung Quốc hay Nhật Bản hiện nay, nghề làm đồ sơn thuộc lĩnh vực thủ công mỹ nghệ đạt đến mức độ tinh xảo, hơn Việt Nam rất xa, nhưng về tranh sơn mài mỹ thuật thì chưa được thành tựu đặc sắc như hội họa sơn mài Việt Nam.

Ở Trung Quốc, khi viết về đồ sơn hay tranh sơn nội địa thì dùng từ “tất họa” (vẽ sơn), còn khi đề cập đến sản phẩm từ Việt Nam thì gọi “ma tất họa” (vẽ mài sơn), đây là điểm phải lưu ý, bởi nó không chỉ là vấn đề thuật ngữ, mà còn nói lên sự khác biệt quan trọng, định hình một thể loại hội họa riêng biệt của Việt Nam trong bản đồ nghệ thuật thế giới.

Sơn mài "Cổ đồ" của Thành Lễ.

Trên địa bàn TP.HCM từng có nhiều gia tộc theo đuổi nghề sơn mài, khá thịnh vượng. Thế nhưng, hiện tại chỉ còn làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp tự tin mở cửa chào đón du khách. Không gian văn hóa đúng nghĩa của một làng nghề truyền thống là gì nếu không phải là một nơi nhộn nhịp sản xuất và mua bán, nhà nhà đều vui vì no đủ dư dả với nghề của mình.

Sơn mài mỹ nghệ hôm nay phần lớn được làm ra bởi chất liệu sơn không phải là sơn tự nhiên, tức cơ bản là nghề đã biến chất nhiều; nhà thợ sản xuất nhỏ lẻ không tranh nổi với vài công ty lớn nên phải bỏ nghề, tức làng nghề ngày càng thưa vắng. Một địa phương khó thể quảng bá làng nghề với chỉ vài ba công ty hoạt động.

Bộ sưu tập “Châu tất bình dân” góp phần lưu giữ những vật phẩm mang sắc màu xưa cũ, như hồn cốt của làng nghề sơn mài phương Nam ở giai đoạn rực rỡ. Chúng có thể là tư liệu trực quan cho những ý tưởng hồi phục bản sắc cho nghề thủ công mỹ nghệ trong tương lai.