Het debat over het eigen risico is volgens Wim Groot vastgelopen in politiek sentiment. Dat terwijl cijfers laten zien dat een gematigde verhoging logisch is en ruimte schept voor andere prioriteiten.

Wim Groot, hoogleraar gezondheidseconomie | Eigen archief

Het kabinet wil volgend jaar het eigen risico met €70 verhogen naar €455 per jaar. Deze verhoging zou een structurele bezuiniging op de collectieve uitgaven opleveren van €5.7 miljard. Door een verhoging van het eigen risico stijgt de nominale premie voor de zorgverzekering minder hard. Aangezien de verplichte nominale premie tot de collectieve uitgaven behoort en het eigen risico niet, levert dit een bezuiniging op, zelfs als de totale uitgaven aan zorg niet omlaaggaan.

Het kabinet-Jetten wil met deze bezuiniging geld vrijmaken voor – onder andere – investeringen in defensie, het bouwen van meer woningen en de aanpak van de klimaat- en stikstofcrisis.

Het bezuinigingsplan van kabinet-Jetten bestaat uit twee delen. Het eerste is het ongedaan maken van de geplande verlaging van het eigen risico van het vorige kabinet. Dit levert structureel €4.7 miljard op. De stijging van de collectieve lasten door verhoging van de zorgpremie als het eigen risico wordt verlaagd, is namelijk al in de meerjarenramingen van de overheid verwerkt.

Voor dit voorstel lijkt voldoende steun te zijn in de Tweede Kamer. Het tweede deel is een verhoging van het eigen risico: van €385 naar €455 euro. Dit zou structureel €1 miljard moeten opleveren. Steun hiervoor is onzeker. Progressief Nederland heeft zich al uitgesproken tegen verhoging van het eigen risico, waardoor het zeer onzeker is of hier in het parlement een meerderheid voor te vinden is.

Voor burgers is vooral de €70 verhoging van het eigen risico relevant. Deze verhoging wordt deels gecompenseerd door een daling of geringere stijging van de nominale premie. Voor lagere inkomens wordt de stijging van het eigen risico gecompenseerd door een hogere zorgtoeslag, hoewel de zorgtoeslag minder omhoog zal gaan als de nominale premie omlaaggaat. Het hogere eigen risico komt voor het grootste deel voor rekening van de midden- en hogere inkomens die minder of geen zorgtoeslag ontvangen.

De verhoging van het eigen risico betekent vooral een herverdeling tussen mensen die zorg gebruiken en hun eigen risico opmaken en zij die geen of weinig zorg gebruiken. Ongeacht het inkomen gaat de eerste groep erop achteruit en de tweede erop vooruit als het eigen risico wordt verhoogd.

Het eigen risico is sinds 2016 niet verhoogd. De reden om het te bevriezen was dat in de jaren 2012 en 2013 het eigen risico versneld was verhoogd – van €170 in 2011 naar €350 in 2013 – en dat de Tweede Kamer meende dat daardoor een te grote financiële barrière was ontstaan voor het gebruik van zorg. Een pas op de plaats leek toen verstandig. Het was niet de bedoeling het eigen risico voor altijd onveranderd te laten. In de zorgverzekeringswet is bepaald dat het eigen risico meestijgt met de nominale premie.

Door de inflatie is de financiële last van het eigen risico inmiddels flink minder geworden. Sinds 2016 zijn de prijzen gemiddeld met bijna 35 procent gestegen. De verhoging van het eigen risico naar €455, betekent een toename van 18 procent. Zelfs na deze verhoging is het reële eigen risico nog altijd lager dan in 2016.

De overheid verhoogt vrijwel elk jaar de tarieven die zij voor haar diensten in rekening brengt met de gestegen kosten. De motorrijtuigenbelasting, de waterschapslasten, het collegegeld voor het hoger onderwijs en ook de verkeersboetes gaan periodiek omhoog. Hetzelfde geldt voor de gemeentelijke heffingen. Zo bezien is het niet logisch dat het eigen risico in de zorg jarenlang onveranderd blijft. Daar komt bij dat de hoogte van al deze heffingen niet, zoals door de zorgtoeslag bij het eigen risico, inkomensafhankelijk zijn gemaakt.

Tegenstanders van de eigen risico-verhoging claimen vaak dat het leidt tot zorgmijden. Hiervoor is geen hard bewijs. Uit onderzoek van het Europese statistiekbureau blijkt dat 0,0 procent van de Nederlandse respondenten aangeeft vanwege financiële redenen niet naar een arts gaat of geen medisch onderzoek laat doen. Uit het consumentenpanel van onderzoeksinstituut Nivel blijkt daarentegen dat 11 procent heeft afgezien van zorg vanwege financiële redenen. Echter, dit panel is niet representatief en bestaat uit respondenten met een bovenmatige belangstelling voor zorg. Het valt ook niet uit te sluiten dat een deel van de respondenten strategisch heeft geantwoord op deze vraag. In de hoop dat het eigen risico hiermee omlaaggaat.

Uit het Nivel-panel valt ook niet vast te stellen of mensen afzagen van onnodige zorg, wat het doel is van het eigen risico, of van noodzakelijke zorg.

De discussie over het eigen risico is erg gepolitiseerd geraakt. Het is ook te veel beperkt tot de mate van solidariteit binnen de zorg. Een discussie over welke bijdrage aan zorggebruikers zelf mag worden gevraagd en in hoeverre met name jonge gezonde mensen solidair moeten zijn en verplicht moeten worden bij te dragen aan de kosten van de zorg voor anderen, is hierdoor vrijwel onmogelijk geworden. Zeker voor jongere generaties zijn de aanpak van het woningtekort en de klimaat- en stikstofcrisis van groter belang dan extra collectieve uitgaven aan zorg. De discussie over solidariteit moet niet verengd worden tot de hoogte van het eigen risico, maar moet gaan over de verdeling van de gehele collectieve uitgaven.

Door Wim Groot, hoogleraar gezondheidseconomie, Universiteit Maastricht