Nýjar rannsóknir sýna að sveigjanleiki í starfi og aukin notkun stafrænnar tækni leiða til þess að vinnutími háskólamenntaðs fólks, sérfræðinga og annarra hópa teygist í vaxandi mæli inn í einkalífið. Til að bregðast við þessari þróun hefur framkvæmdastjórn Evrópusambandsins nú til skoðunar, í samstarfi við heildarsamtök aðila vinnumarkaðarins í Evrópu, að móta tillögur um lögvarinn rétt launafólks til að aftengjast vinnunni þegar vinnudegi lýkur.

Samkvæmt nýjum gögnum úr evrópsku vinnuskilyrðakönnuninni, sem Eurofound hefur birt, fær um fimmtungur starfsfólks innan Evrópusambandsins vinnutengd erindi utan vinnutíma nokkrum sinnum í mánuði. Það jafngildir tæplega 40 milljónum launafólks.

Niðurstöðurnar sýna að stafræn tækni og sveigjanlegt vinnufyrirkomulag, sem margt háskólamenntað fólk og sérfræðingar búa við, geta verið tvíeggjað sverð. Meðal starfsfólks með sveigjanlegan vinnutíma segjast 64% fá vinnutengdar fyrirspurnir utan vinnutíma, samanborið við 49% þeirra sem vinna samkvæmt föstum vinnutíma. Þá eru stjórnendur og sérfræðingar, meðal annars í menntun og heilbrigðisþjónustu, í sérstökum áhættuhópi.

Viðvarandi tenging við vinnuna hefur veruleg áhrif á líðan fólks. Starfsfólk sem þarf reglulega að svara tölvupóstum, símtölum eða öðrum vinnutengdum erindum á kvöldin og um helgar upplifir mun meiri vinnutengda streitu og meiri árekstra milli vinnu og einkalífs. Alls finna 59% þeirra sem verða daglega fyrir truflunum utan vinnutíma fyrir streitu nánast allan tímann, en hlutfallið er 17% meðal þeirra sem fá að vera í friði í frítíma sínum. Helsta skýringin sem nefnd er í þessu samhengi er of mikið vinnuálag.

Nú þegar hafa 13 aðildarríki Evrópusambandsins innleitt lög eða sérreglur um réttinn til að aftengjast vinnu, svonefndan right to disconnect. Gögnin benda til þess að slík löggjöf skipti máli. Frakkland, þar sem sérstakar reglur um vinnutengd samskipti utan vinnutíma hafa verið í gildi um árabil, mælist með lægsta hlutfall truflana, eða 17%. Öðru máli gegnir um lönd á borð við Svíþjóð og Holland, þar sem mikil áhersla er lögð á sveigjanleika en engin sértæk löggjöf er til staðar; þar segjast 31% starfsfólks verða fyrir reglulegum truflunum utan vinnutíma.

BHM fylgist náið með þessari þróun á evrópskum vinnumarkaði í gegnum EES-samstarfið. Málið snertir með beinum hætti hagsmuni háskólamenntaðs fólks á Íslandi, sem starfar oft við aðstæður þar sem fjarvinna, sveigjanleiki og stafræn samskipti eru ríkur hluti starfsumhverfisins. Skýrar leikreglur um hvenær starfsfólk á rétt á að vera ótengt vinnunni eru mikilvægur þáttur í því að vernda heilsu, hvíld og fjölskyldulíf í nútímalegu og síbreytilegu starfsumhverfi.

Í samningum aðildarfélaga BHM við sveitarfélögin (2025) er fjallað um þetta efni undir heitinu "Ónæði utan vinnutíma", grein 1.5.5.

Ákvæðið er svohljóðandi:

"Starfsmanni ber ekki að svara erindum tengdu starfi hans utan vinnutíma nema í neyðartilvikum. Gefi vinnuveitandi upp símanúmer eða netfang starfsmanns og feli honum að svara erindum fyrir hönd vinnuveitanda utan vinnutíma, enda sé slíkt tilgreint í starfslýsingu, skal þá fyrirfram samið um greiðslu fyrir slík verkefni. Greinin á ekki við um stjórnendur eða starfsmenn sem hafa starfsskyldur af þessu tagi í starfslýsingu sinni og tillit hefur verið tekið til við launasetningu starfa þeirra."

Sambærileg ákvæði hafa enn sem komið er ekki verið tekin upp í samninga aðildarfélaga BHM við ríkið eða Samtök atvinnulífsins.