Tuần phim Chào mừng Ngày Quốc tế Thiếu nhi 1/6 với nhiều bộ phim đặc sắc. Ảnh: Cục Điện ảnh

Những lớp văn hóa nông thôn lấp lánh 

Nhìn vào danh sách “Tuần phim chào mừng Ngày Quốc tế Thiếu nhi”, có thể thấy điện ảnh Việt đang âm thầm mở một hành trình trở về với những giá trị nền tảng của văn hóa Việt Nam: làng quê, cộng đồng, thiên nhiên và ký ức tuổi thơ. Dù là phim hoạt hình hay phim điện ảnh đại chúng, phía sau những câu chuyện vui nhộn, phiêu lưu hay giả tưởng, đều thấy lấp lánh một không gian văn hóa làng quê hiện lên qua hình tượng nhân vật, tập quán sinh hoạt, thiên nhiên và đạo lý cộng đồng.

Trước hết, đó là sự hiện diện dày đặc của thế giới muông thú và đồng nội - một đặc điểm rất Việt Nam. “Bố của gà con”, “Tắc kè phá án”, “Rùa mũ đỏ”, “Chú Ốc sên bay”, “Chiến binh Mèo Mũi đỏ”, “Hiệp sĩ Nghé Vàng”… đều lựa chọn những con vật gần gũi với đời sống nông nghiệp làm trung tâm tự sự. Không phải ngẫu nhiên mà điện ảnh thiếu nhi Việt Nam thường tìm đến nghé, mèo, ốc sên, chuồn chuồn hay tắc kè. Đó là những sinh thể bước ra từ sân đất, bờ ao, bụi chuối, mái rạ, ruộng đồng - những không gian từng nuôi lớn nhiều thế hệ trẻ em Việt Nam.

Trong văn hóa dân gian Việt, con vật không chỉ là động vật mà còn mang tính biểu tượng. Con nghé gắn với nền văn minh lúa nước; chuồn chuồn báo nắng mưa; tắc kè gợi miền vườn quê nhiệt đới; ốc sên là biểu tượng của sự chậm rãi, hiền lành; còn mèo gần gũi với đời sống gia đình nông thôn. Khi những hình tượng ấy đi vào hoạt hình, chúng vô tình mang theo cả “hệ sinh thái ký ức” của làng quê Việt Nam.

Đáng chú ý hơn, nhiều bộ phim vẫn giữ được tinh thần cộng đồng rất đặc trưng của văn hóa nông thôn. Các nhân vật thường sống trong những tập thể nhỏ, cùng chia sẻ khó khăn, bảo vệ nhau và trưởng thành thông qua tình bạn, tình làng nghĩa xóm. Đó là kiểu cấu trúc cộng đồng quen thuộc của làng Việt cổ truyền - nơi con người không tồn tại như những cá thể biệt lập mà luôn gắn bó trong quan hệ gia đình, xóm giềng và cộng đồng.

Ngay cả các bộ phim hiện đại như “Trạng Quỳnh nhí: Truyền thuyết Kim Ngưu” hay “Dế Mèn: Cuộc phiêu lưu tới xóm Lầy Lội” cũng cho thấy sự trở lại của chất liệu dân gian. “Trạng Quỳnh” gợi nhắc kiểu nhân vật trạng dân gian Việt Nam thông minh, hóm hỉnh, dùng trí tuệ để chiến thắng cường quyền và cái ác. Đó là mẫu hình nhân vật đã tồn tại hàng trăm năm trong truyện kể dân gian. Trong khi đó, “Dế Mèn” tiếp nối tinh thần đồng thoại của Tô Hoài - một thế giới côn trùng nhưng mang đầy bóng dáng xã hội nông thôn Bắc Bộ.

Một lớp văn hóa khác cũng hiện diện khá rõ là đạo lý hiền lành, nhân hậu của người Việt. Nhiều phim không xây dựng những cuộc đối đầu dữ dội kiểu siêu anh hùng phương Tây, mà nhấn mạnh sự cảm hóa, sẻ chia, tinh thần vị tha và tình cảm gia đình. Đó là đạo lý được hun đúc từ đời sống làng xã nông nghiệp - nơi con người sống dựa vào nhau, trọng hòa khí và đề cao tình nghĩa.

Trong bối cảnh trẻ em hôm nay lớn lên giữa đô thị hóa và thế giới số, những bộ phim ấy giống như các kho lưu trữ mềm của ký ức nông thôn Việt Nam. Chúng giúp trẻ em, dù sống ở thành phố hay miền quê, vẫn có thể hình dung về một không gian văn hóa từng là cội nguồn của dân tộc: nơi có tiếng gà, cánh đồng, con nghé, mái nhà, tình bạn hồn hậu và những giấc mơ trong trẻo.

Có thể nói, phía sau những bộ phim thiếu nhi tưởng như giản dị ấy là sự lấp lánh bền bỉ của văn hóa nông thôn Việt Nam. Và chính điều đó tạo nên căn tính riêng cho hoạt hình, điện ảnh thiếu nhi Việt giữa một thế giới giải trí toàn cầu ngày càng đồng dạng.

Tìm về căn tính Việt

Điều đáng chú ý là bên cạnh việc đầu tư kỹ thuật hoạt hình hay độ chất của hình ảnh, các bộ phim trong Tuần phim Thiếu nhi năm 2026 đang cố gắng gìn giữ, tìm về căn tính Việt giữa thời đại toàn cầu hóa nội dung. Căn tính ấy hiện diện trong cách kể chuyện, lựa chọn nhân vật, cấu trúc đạo đức và ký ức văn hóa được gửi gắm cho trẻ em.

Trước hết, căn tính Việt bộc lộ qua không gian văn hóa làng quê và nền văn minh nông nghiệp lúa nước. Trong rất nhiều bộ phim, từ “Hiệp sĩ Nghé Vàng”, “Bố của gà con”, “Rùa mũ đỏ”, “Tắc kè phá án” đến “Chú Ốc sên bay”, thế giới tuổi thơ được xây dựng bằng những hình ảnh rất gần với đời sống đồng quê Việt Nam: con nghé, chuồn chuồn, ốc sên, gà con, bờ cỏ, xóm nhỏ, ao làng… Đây không chỉ là chất liệu hoạt hình, mà là ký ức tập thể của người Việt qua nhiều thế hệ.

Khác với nhiều phim hoạt hình ngoại nhập thường đặt trẻ em vào những siêu đô thị, các cuộc chiến vũ trụ hoặc thế giới công nghệ cực độ, phim thiếu nhi Việt kéo nhịp sống về gần thiên nhiên và tình cảm cộng đồng. Trong phim, trẻ em lớn lên cùng gia đình, xóm làng, bạn bè và các mối quan hệ giàu tính sẻ chia. Điều đó phản chiếu cấu trúc văn hóa truyền thống của người Việt: coi trọng cộng đồng, đề cao tình nghĩa và sống trong sự gắn bó với thiên nhiên.

Phim hoạt hình "Trạng Quỳnh nhí: Truyền thuyết Kim Ngưu". Ảnh: ĐPCC.

Một biểu hiện sâu hơn của căn tính Việt nằm ở kiểu nhân vật trung tâm. “Trạng Quỳnh nhí: Truyền thuyết Kim Ngưu” tiếp nối mô hình nhân vật trạng trong văn hóa dân gian Việt Nam, thông minh, hóm hỉnh, dùng trí tuệ thay cho sức mạnh cơ bắp. Đây là điểm khác biệt khá rõ với nhiều mô hình anh hùng phương Tây vốn thiên về năng lực siêu nhiên hoặc sức mạnh cá nhân. Trong văn hóa Việt, người anh hùng lý tưởng thường là người biết ứng xử linh hoạt, giàu lòng nhân ái và chiến thắng bằng trí tuệ.

Ngay cả cách các bộ phim giải quyết xung đột cũng mang màu sắc Việt Nam. Phần lớn câu chuyện không đẩy tới những cuộc đối đầu cực đoan giữa thiện và ác mà hướng đến hòa giải, cảm hóa và trưởng thành về nhân cách. Điều này bắt nguồn từ nền đạo lý của xã hội nông nghiệp Á Đông, nơi sự hòa thuận và gắn kết cộng đồng luôn được coi trọng hơn tính đối kháng.

Đặc biệt, các bộ phim cho thấy một nỗ lực giữ gìn tiếng Việt và trí tưởng tượng Việt. Tên nhân vật, cách đối thoại, tiếng cười, lối hài hước đều mang sắc thái bản địa khá rõ. Những chi tiết ấy dù nhỏ nhưng vẫn là nơi căn tính văn hóa tồn tại bền bỉ. Bởi trong thời đại trẻ em tiếp xúc dày đặc với hoạt hình ngoại nhập, việc được nghe những nhịp điệu ngôn ngữ quen thuộc, nhìn thấy hình ảnh quê nhà và những truyền thuyết dân gian Việt Nam có ý nghĩa rất lớn đối với việc hình thành bản sắc văn hóa.

Từ góc độ văn hóa, điện ảnh thiếu nhi không đơn thuần là sản phẩm giải trí, mà còn là nơi một dân tộc kể cho trẻ em của mình nghe về chính mình. Và điều đáng quý ở nhiều bộ phim trong tuần phim năm nay là chúng vẫn đang cố gắng giữ lại gương mặt Việt Nam cho tuổi thơ Việt Nam, từ cảnh sắc, con người, tâm tính đến những giấc mơ rất đỗi hiền lành của một nền văn hóa trọng tình, trọng nghĩa và yêu sự bình yên.

Phim hoạt hình "Dế Mèn: Cuộc phiêu lưu tới xóm Lầy Lội" sẽ được chiếu tại Quảng Ngãi. Ảnh: CinePlus.