Sau nhiều thập niên phát triển, TP.HCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu đã khẳng định vị thế là những cực tăng trưởng năng động của phía Nam. Sự hợp nhất hôm nay không chỉ là sự thay đổi về địa giới hành chính mà còn là bước chuyển chiến lược, hội tụ trí tuệ, khát vọng và động lực phát triển của cả vùng.

Cuốn sách "Tên xưa gọi nhớ' giúp độc giả hiểu rõ hơn nguồn gốc của tên gọi 168 xã, phường, đặc khu của TP.HCM hôm nay. Ảnh: Mỹ Quỳnh.

Từ nền tảng đó, một không gian phát triển mới được mở ra, tạo tiền đề để đô thị đầu tàu vươn tầm khu vực, tăng cường hội nhập quốc tế và đóng góp mạnh mẽ hơn cho sự phát triển của đất nước.

Cuốn sách “Tên xưa gọi nhớ: Nguồn gốc, ý nghĩa tên gọi 168 xã, phường, đặc khu tại TP.HCM” của hai tác giả Lê Đức Quy và Huỳnh Ái Thy vừa được Nhà xuất bản Tổng hợp TP.HCM tái bản, như một "cẩm nang" giúp độc giả khám phá câu chuyện lịch sử, văn hóa ẩn sau những địa danh quen thuộc của thành phố sau khi mở rộng không gian phát triển.

Với độ dày 188 trang, khổ sách nhỏ gọn, cuốn sách được chia thành bốn phần gồm: Các mốc thời gian cần lưu ý; Đặc điểm hình thành các địa danh; Những điều thú vị về các địa danh; Nguồn gốc, ý nghĩa tên gọi.

Cuốn sách tái hiện những dấu son quan trọng của vùng đất phương Nam, từ năm 1698, khi Nguyễn Hữu Cảnh vào Nam kinh lược, thiết lập bộ máy hành chính; Năm 1808, nhà Nguyễn đổi từ Gia Định trấn thành Gia Định thành; Năm 1862, thực dân Pháp chính thức đặt nền đô hộ ở Nam Kỳ; Năm 1976, Quốc hội quyết định đổi tên thành phố Sài Gòn - Gia Định thành TP.HCM; Năm 2025, TP.HCM (cũ), Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu sáp nhập thành TP.HCM hôm nay theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Mỗi cái tên của 168 xã, phường và đặc khu hiện tại đều mang trong mình hơi thở của lịch sử, câu chuyện của những lưu dân mở cõi. Đọc "Tên xưa gọi nhớ", độc giả sẽ thấy các địa danh Nam Bộ được hình thành dựa trên những quy luật vô cùng gần gũi với thiên nhiên, môi trường và con người.

Địa danh Nam Bộ hình thành từ quá trình khai phá phương Nam cuối thế kỷ XVII. Ngày xưa, cha ông ta  thường nhìn địa hình, thủy văn để gọi tên, như "Gò" trong Gò Vấp, "Vũng" trong Vũng Tàu hay "Hải" trong Long Hải. Có những cái tên xuất phát từ tiếng Khmer, tiếng Chăm rồi được Việt hóa như Cần Giờ. Thậm chí, cây cỏ, sản vật đặc trưng của vùng đất mới cũng trở thành tên gọi quen thuộc như Sài Gòn, Hóc Môn, Dầu Tiếng, Vườn Chuối, Vườn Lài.

Đời sống sinh hoạt cộng đồng và tín ngưỡng in hằn lên bản đồ hành chính qua những cái tên mộc mạc như Chợ Quán, Chợ Lớn, Xóm Chiếu... Hay các công trình hạ tầng gắn liền với đời sống cũng biến thành địa danh như Bến Thành, Thủ Thiêm, Thủ Dầu Một, Cầu Kiệu, Cầu Ông Lãnh.

Không ít địa danh được đặt theo quê gốc của những lưu dân vào Nam lập nghiệp như Tân Bình (gốc Bình Định, Phú Nhuận (gốc Phú Yên).

Mỗi địa danh, mỗi phường, xã, mỗi vùng đất không chỉ là một ký hiệu hành chính trên bản đồ, mà còn là dấu ấn của lịch sử, của bao lớp người đã từng mở cõi, sinh sống, lập nghiệp và để lại câu chuyện của mình. Ảnh: Mỹ Quỳnh.

Một số địa danh xuất phát từ các công trình đặc trưng như Bến Thành, Cầu Kiệu, Cầu Ông Lãnh, Thủ Thiêm, Thủ Dầu Một; hoặc đặt tên để tưởng nhớ các bậc tiền hiền, người có công với vùng đất như Bà Điểm, Ông Lãnh, Bảy Hiền, Trừ Văn Thố, Diên Hồng.

Điểm thú vị của cuốn sách là trong 168 xã, phường và đặc khu của TP.HCM hiện nay có rất nhiều địa danh mang chữ "Bình" hoặc "An". Theo các tác giả, đây là lời gửi gắm về cuộc sống bình yên, an cư của những lớp cư dân đầu tiên trên vùng đất mới, nơi từng phải đối mặt với thiên nhiên khắc nghiệt, thú dữ, chiến tranh và những biến động lịch sử.

Ở lần tái bản này, nhóm tác giả đã tiếp thu nhiều ý kiến đóng góp của bạn đọc để chỉnh lý, bổ sung, cập nhật thông tin chính xác hơn. Đồng thời, các tác giả bày tỏ sự tri ân đối với các nhà nghiên cứu, các bậc tiền bối đã dày công sưu tầm, biên soạn những công trình lịch sử về vùng đất Nam Bộ - nền tảng quan trọng để "Tên xưa gọi nhớ" được hoàn thiện.

Không chỉ tổng hợp quá trình hình thành và biến đổi của từng địa danh, cuốn sách còn lồng ghép nhiều truyền thuyết, huyền tích và câu chuyện dân gian. Theo dòng chảy lịch sử, nhiều tên gọi trên văn bản hành chính đã thay đổi, nhưng những địa danh do người dân truyền miệng vẫn tồn tại bền bỉ qua nhiều thế hệ.

Cuốn sách không chỉ là một cuốn cẩm nang tra cứu, mà còn là chiếc cầu nối ký ức, khơi dậy tình yêu và niềm tự hào của thế hệ trẻ đối với một TP.HCM hào hùng trong quá khứ và năng động ở tương lai.