Το «ντεζαβού» μπορεί να κάνει μια νέα συζήτηση ή ένα άγνωστο μέρος να φαντάζουν απρόσμενα οικεία.

Για μερικά δευτερόλεπτα, μπορεί να είστε πεπεισμένοι, ότι έχετε βιώσει αυτήν την ακριβή στιγμή στο παρελθόν, παρόλο που γνωρίζετε ότι αυτό δεν είναι δυνατόν.

Το «ντεζαβού» είναι μια αίσθηση οικειότητας που έρχεται σε αντίθεση με τη γνώση σας ότι η τρέχουσα κατάσταση είναι καινούργια. Η γαλλική φράση (déjà vu) σημαίνει κάτι «ήδη ιδωμένο», δηλαδή κάτι που έχετε ήδη δει/βιώσει στο παρελθόν.

Η συνηθισμένη αναγνώριση έχει συνήθως μια συγκεκριμένη πηγή: αναγνωρίζετε ένα εστιατόριο, επειδή θυμάστε ότι έχετε φάει εκεί. Στην περίπτωση του «ντεζαβού», η αίσθηση εμφανίζεται χωρίς να υπάρχει κάποια ανάμνηση που να την εξηγεί.

Μπορεί να μπείτε σε μια αίθουσα συσκέψεων για πρώτη φορά και ξαφνικά να νιώσετε ότι η διάταξη των καρεκλών, η πόρτα και η συζήτηση έχουν συμβεί ξανά στο παρελθόν. Η συνειδητοποίηση αυτής της δυσαρμονίας («αυτό μου φαίνεται οικείο, αλλά δεν θα έπρεπε») αποτελεί βασικό στοιχείο της εμπειρίας.

Ένα μεμονωμένο περιστατικό που περνά γρήγορα, χωρίς άλλα συμπτώματα, συνήθως δεν αποτελεί λόγο ανησυχίας.

Μια εξήγηση που έχει εξεταστεί ερευνητικά είναι ότι κάποιο στοιχείο στο τρέχον περιβάλλον μοιάζει με μια προηγούμενη εμπειρία, την οποία όμως δεν μπορείτε να ανακαλέσετε συνειδητά. Η αίσθηση της οικειότητας και η ανάμνηση σχετίζονται μεταξύ τους, αλλά δεν ταυτίζονται.

Φανταστείτε ότι η αίθουσα συσκέψεων έχει παρόμοια διάταξη με μια καφετέρια που επισκεφθήκατε πριν από χρόνια. Αν και τα έπιπλα και η χρήση του χώρου διαφέρουν, η χωροταξική διάταξη παρουσιάζει ομοιότητες. Αυτή η ομοιότητα μπορεί να προκαλέσει αίσθηση οικειότητας, χωρίς να φέρνει στο μυαλό σας καθαυτή την καφετέρια.

Αυτό αποτελεί ένα επεξηγηματικό παράδειγμα και όχι έναν τρόπο προσδιορισμού της αιτίας για κάθε συγκεκριμένο περιστατικό. Οι ερευνητές έχουν εξετάσει διάφορους πιθανούς μηχανισμούς, ωστόσο δεν υπάρχει μία και μοναδική εξήγηση, που να καλύπτει κάθε περίπτωση «ντεζαβού».

Η σημαντική διάκριση έγκειται στο ότι η αίσθηση αναγνώρισης μπορεί να προκύψει χωρίς να υπάρχει ακριβής ανάμνηση, ότι έχετε βιώσει το ίδιο γεγονός στο παρελθόν.

Όχι φυσικά! Η αίσθηση ότι μπορείτε να προβλέψετε τα γεγονότα δεν αποτελεί απόδειξη ότι πράγματι μπορείτε!

Και, ναι, έχει γίνει επιστημονική έρευνα γι’ αυτό: σε μια μελέτη του 2018, που εξέτασε το φαινόμενο «déjà vu» (ντεζαβού) και την ψευδαίσθηση της πρόβλεψης, οι συμμετέχοντες παρακολούθησαν προσομοιωμένες διαδρομές μέσα σε διάφορα περιβάλλοντα. Ορισμένες διαδρομές έμοιαζαν με άλλες που είχαν συναντήσει στο παρελθόν, αλλά δεν μπορούσαν να ανακαλέσουν στην μνήμη τους.

Κατά τη διάρκεια του déjà vu, οι συμμετέχοντες ήταν πιο πιθανό να νιώθουν ότι γνώριζαν προς ποια κατεύθυνση θα συνέχιζε η διαδρομή. Ωστόσο, οι προβλέψεις τους δεν ήταν πιο ακριβείς απ’ ό,τι αν βασίζονταν στην τύχη.

Η μελέτη αυτή επέκτεινε προηγούμενη έρευνα σχετικά με την αίσθηση της οικειότητας, διαχωρίζοντας δύο στοιχεία που συχνά μοιάζουν αδιαχώριστα: τη βεβαιότητα ότι γνωρίζεις τι πρόκειται να συμβεί στη συνέχεια και την πραγματική γνώση αυτού που θα συμβεί. Τα ευρήματα υποστηρίζουν μια εξήγηση που βασίζεται στην μνήμη γι’ αυτήν την παράξενη αίσθηση βεβαιότητας, αν και δεν εξηγούν κάθε περιστατικό που συμβαίνει στην πραγματική ζωή.

Αναζητήστε ιατρική αξιολόγηση εάν τα επεισόδια γίνουν συχνά, επιμένουν ή παρουσιάζουν αισθητή αλλαγή σε σχέση με αυτό που συνήθως βιώνετε.

Αναζητήστε άμεσα ιατρική εκτίμηση εάν τα επεισόδια συνοδεύονται από:

• Μειωμένο επίπεδο συνείδησης, κενό βλέμμα ή δυσκολία στην απόκριση προς τους άλλους.
• Ασυνήθιστες οσμές ή γεύσεις, ή μια αίσθηση που ανεβαίνει από το στομάχι.
• Επαναλαμβανόμενες κινήσεις των χειλιών (σαν να χτυπάτε τα χείλη σας μεταξύ τους) ή κινήσεις μάσησης.
• Σύγχυση ή κενό μνήμης μετά το επεισόδιο.

Το déjà vu μπορεί ενίοτε να εμφανιστεί κατά τη διάρκεια μιας εστιακής επιληπτικής κρίσης, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που ξεκινούν από τον κροταφικό λοβό. Τέτοιου είδους κρίσεις δεν συνοδεύονται πάντα από σπασμούς. Αυτά τα συνοδά χαρακτηριστικά χρήζουν αξιολόγησης. Το déjà vu από μόνο του δεν αποτελεί διάγνωση επιληψίας.

Εάν κάποιος παρουσιάσει για πρώτη φορά πιθανή επιληπτική κρίση, δυσκολεύεται στην αναπνοή ή δεν ανακτά το φυσιολογικό επίπεδο συνείδησης, αναζητήστε επείγουσα ιατρική βοήθεια.

Μπορεί η κόπωση ή το άγχος να αυξήσουν την πιθανότητα εμφάνισης déjà vu;

Μπορεί να συμβάλουν στην εμφάνιση επεισοδίων, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τις πληροφορίες. Ωστόσο, τα επαναλαμβανόμενα επεισόδια ή οι αλλαγές στο επίπεδο συνείδησης δεν πρέπει να αποδίδονται αυτόματα σε έλλειψη ύπνου ή άγχος.

Τι πρέπει να καταγράψω πριν από μια ιατρική επίσκεψη;

Σημειώστε πότε συμβαίνουν τα επεισόδια, περίπου πόση ώρα διαρκούν και τι βιώνετε πριν, κατά τη διάρκεια και μετά από αυτά. Εάν κάποιος άλλος γίνει μάρτυρας ενός επεισοδίου, ρωτήστε τον τι παρατήρησε και, ειδικότερα, αν ήσασταν σε θέση να ανταποκριθείτε φυσιολογικά.

Το déjà vu αντικατοπτρίζει συνήθως μια σύντομη αναντιστοιχία μεταξύ της αίσθησης οικειότητας και της ανάκλησης μνήμης. Η έντασή του δεν το καθιστά πρόβλεψη. Ένα μεταβαλλόμενο μοτίβο ή μια συνοδευτική απώλεια της επίγνωσης χρήζουν ιατρικής προσοχής.

Πηγές:

• clevelandclinic.org
• colostate.edu
• mayoclinic.org
• nhs.uk