Giữ nguồn nước ngầm

Đậu phộng (lạc) được xem là một trong những cây trồng chủ lực của nông dân Gia Lai, đặc biệt là phía đông tỉnh (Bình Định cũ), những năm qua diện tích đậu phộng  ở vùng này không ngừng tăng. Nếu năm 2010 diện tích đậu phộng ở đông Gia Lai chỉ có 8.300 ha thì đến năm 2015 đã tăng lên 8.700 ha, năm 2017 tăng nhanh lên 9.600 ha và hiện nay đã tăng đến hơn 10.000 ha; tập trung chủ yếu tại huyện Phù Cát cũ (nay là các xã Phù Cát, Xuân An, Ngô Mây, Cát Tiến, Hòa Hội, Hội Sơn) và huyện Tây Sơn cũ (nay là các xã Tây Sơn, Bình Khê, Bình Hiệp…).

Thực trạng này gây áp lực lớn về nước tưới, bởi đậu phộng được cho là loại cây “háo” nước nhất trong tất cả những loại cây công nghiệp ngắn ngày. Cây đậu phộng ở đông Gia Lai chủ yếu trồng trên đất cát ven biển, nghèo dinh dưỡng, thường xuyên khô hạn; nông dân chủ yếu khoan giếng khai thác nguồn nước ngầm để tưới. Do hạn chế về nhận thức, nên đa số nông dân áp dụng phương pháp tưới tràn, xác định lượng nước tưới và thời điểm tưới nước theo cảm tính, dẫn đến không những lãng phí lớn nguồn nước mà còn làm thất thoát các chất dinh dưỡng trong đất do bị rửa trôi.

Đậu phộng là cây rất “háo nước” nhưng nông dân không ngừng phát triển vì cây này cho hiệu quả kinh tế cao. Ảnh: Vũ Đình Thung. 

Những năm gần đây, khu vực Duyên hải Nam Trung bộ trong đó có đông Gia Lai có lượng mưa bình quân kém, càng về sau này lượng mưa càng giảm do ảnh hưởng biến đổi khí hậu. Mùa mưa trong năm chỉ có 3-4 tháng, còn mùa nắng kéo dài đến 8-9 tháng. Do đó, nguồn nước mặt trong khu vực Duyên hải Nam Trung bộ rất hạn chế. Trong khi thời vụ canh tác cây đậu phộng tập trung vào mùa nắng nên nông dân phải khai thác nguồn nước ngầm để phục vụ sản xuất. Thực tế này thúc đẩy ngành chức năng và các cơ quan liên quan nhanh chóng nghiên cứu, tìm ra giải pháp tưới tiết kiệm cho cây đậu phộng để bảo vệ nguồn nước ngầm.

Từ dự án Quản lý tổng hợp nước, đất và dinh dưỡng cho hệ thống nông nghiệp bền vững ở vùng Duyên hải Nam Trung bộ do Viện Khoa học kỹ thuật nông nghiệp Duyên hải Nam Trung bộ (ASISOV) hợp tác với Trung tâm Nghiên cứu nông nghiệp Quốc tế Úc triển khai, việc xác định thời điểm và lượng nước tưới cho cây đậu phộng trên đất cát thông qua chảo đo bốc thoát hơi nước (minipan) được nghiên cứu thành công và nhanh chóng được áp dụng vào sản xuất.

Nông dân đông Gia Lai tưới tiết kiệm cho cây đậu phộng bằng béc phun để gìn giữ nguồn nước ngầm. Ảnh: V.Đ.T.

Béc phun là công cụ cấp nước đưa nước đến cây dưới dạng hạt mưa nhỏ, phân bổ đều, giúp tiết kiệm nước so với tưới truyền thống.

Khay Mini-pan là công cụ đo  độ bốc hơi nước đặt tại vườn, giúp xác định chính xác khi nào cây cần nước và tưới bao nhiêu là đủ thay vì tưới theo cảm tính.

Nông dân Nguyễn Đình Phi (50 tuổi) ở thôn Hội Vân (xã Hòa Hội, Gia Lai), người có gần 30 năm gắn bó với cây đậu phộng, nhớ lại: “Trước đây, tôi đóng giếng, dùng ống nhựa mềm kéo nước đi khắp ruộng tưới cho đậu phộng. Khi thấy cây đậu phông có dấu hiệu bị héo, hoặc lấy một bụm đất mặt nắm chặt lại trong lòng bàn tay, thấy các hạt đất rời rạc là biết đất đã khô thì tiến hành tưới.

Trong quá trình tưới, tôi chụm mười đầu ngón chân dũi vào đất, nếu thấy nước đã thấm vào đất khoảng 5 cm thì dừng tưới. Bây giờ, không chỉ tôi mà tất cả những người trồng đậu phộng trong vùng đều tưới bằng bét phun kết hợp tưới nhỏ giọt bằng hệ thống minipan, cách tưới này vừa tiết kiệm được nước mà năng suất đậu phộng lại tăng cao hơn so với cách tưới tràn trước đây”.

Vụ đông xuân 2025-2026 ông Dương Văn Minh ở xã Bình Hiệp (Gia Lai) trồng gần 40 sào đậu phộng (500m2/sào), năng suất đạt từ 300-350 kg/sào, vụ hè thu 2026 ông tiếp tục làm 10 sào đậu phộng hiện nay chưa thu hoạch, năng suất ước đạt từ 200-250 kg/sào. Năm nay là năm thứ 6 ông Minh áp dụng giải pháp tưới tiết kiệm cho cây đậu phộng.

“Tôi tưới đậu phộng bằng 2 cách, bên trên tưới bằng bét phun còn dưới gốc tới nhỏ giọt bằng ống nhựa đục lỗ. Tưới tiết kiệm vừa ít hao nước mà năng suất tăng hơn 30-40% so với tưới tràn như trước đây. Đầu tư tưới tiết kiệm đối với 2 giải pháp kể trên tôi đầu tư tiền mua ống, bét phun khoảng vài chục triệu đồng/ha, nhưng thời gian sử dụng đến hơn 5 năm, tính ra vẫn lãi to”, ông Minh cho biết.

Kết hợp với tưới bằng béc phun, dưới cây đậu phộng còn được nông dân Gia  Lai tưới nhỏ giọt bằng ống nhựa đục lỗ. Ảnh: Vũ Đình Thung.

Tiết kiệm nước, năng suất tăng

Áp dụng tưới tiết kiệm bằng minipan, trước khi xuống giống nông dân được ngành chức năng hướng dẫn tiến hành đặt chảo đo bốc thoát hơi nước. Dựa vào lượng bốc thoát hơi nước kết hợp với các giai đoạn sinh trưởng phát triển của cây đậu phộng, nông dân xác định được thời điểm cần tưới và lượng nước tưới để đất không bị thừa nước.

Theo TS Hồ Huy Cường, Viện trưởng ASISOV, trước đây, nông dân tưới tràn cho cây đậu phộng khiến lượng nước tưới lớn hơn khả năng giữ nước của đất; do đó, bên cạnh việc gây thất thoát nước tưới còn làm thất thoát lượng dinh dưỡng trong đất, làm ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nước ngầm và năng suất của cây đậu. 

“Áp dụng phương pháp tưới bằng béc phun mưa kết hợp với minipan sẽ giảm lượng nước thất thoát qua tầng hoạt động của bộ rễ từ hơn 69% đến 77,% (tương đương hơn 613-hơn 614 m3 nước/ha/vụ). Đó là chưa kể nếu tưới tiết kiệm bằng béc phun kết hợp với minipan năng suất đậu tăng lên từ 20-29%”, TS Hồ Huy Cường khẳng định.

Nếu áp dụng phương thức tưới nước bằng béc phun mưa kết hợp với minipan cho số quả chắc tăng đến hơn 19% so với phương thức tưới tràn. Ảnh: Vũ Đình Thung.

TS Hồ Huy Cường phân tích thêm, áp dụng phương pháp tưới nước bằng béc phun sẽ cho số quả chắc của đậu phộng trồng trên đất cát tăng gần 15%; còn nếu áp dụng phương thức tưới nước bằng béc phun mưa kết hợp với minipan cho số quả chắc tăng đến hơn 19% so với phương thức tưới tràn, đây là yếu tố làm năng suất đậu tăng cao. Năng suất của cây đậu phộng bị giảm khi áp dụng chế độ nước tưới thường xuyên vượt quá nhu cầu độ ẩm đất, đất bão hòa nước làm cho quá trình hình thành quả bị ức chế, nếu độ ẩm trong đất cao ở mức 70-80% sẽ khiến năng suất đậu giảm 60%.

“Khi áp dụng phương thức tưới nước theo minipan kết hợp với béc phun mưa, số lần tưới sẽ được giảm 6-8 lần/vụ và lượng nước tưới giảm từ 940 m3-1.700 m3 nước/ha/vụ, lượng nước tưới thất thoát qua tầng hoạt động của bộ rễ lạc trên đất cát đã giảm hơn 700 m3/ha/vụ so với phương thức tưới tràn theo truyền thống”, TS Cường cho biết.

Áp dụng phương thức tưới nước theo minipan kết hợp với béc phun mưa, số lần tưới sẽ được giảm 6-8 lần/vụ và lượng nước tưới giảm từ 940 m3-1.700 m3 nước/ha/vụ. Ảnh:  V.Đ.T.

Theo ông Huỳnh Việt Hùng, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Gia Lai, áp dụng hệ thống tưới tiết kiệm nước bằng chảo tưới minipan cùng hệ thống béc phun mưa trong bối cảnh khô hạn sẽ tiết kiệm được nguồn nước, nhưng vẫn đảm bảo nhu cầu về nước để cây đậu phộng sinh trưởng, phát triển và hình thành năng suất, đồng thời nông dân giảm được giảm công chăm sóc, giảm tiêu tốn điện năng và năng suất tăng cao; lợi ích cả về mặt kinh tế lẫn xã hội.

“Công nghệ tưới tiên tiến giúp nông dân tiết kiệm thời gian, giảm bớt công sức kéo ống vất vả. Nông dân tiếp cận và làm chủ tiến bộ khoa học kỹ thuật, thay đổi tập quán canh tác truyền thống sang sản xuất nông nghiệp hiện đại. Đặc biệt là giảm đáng kể lượng nước ngầm hoặc nước mặt phục vụ tưới tiêu, góp phần bảo vệ tài nguyên nước”, ông Huỳnh Việt Hùng khẳng định.