Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) ban đầu được thiết kế nhằm áp dụng trực tiếp lên bảy nhóm ngành hàng chủ lực gồm gỗ, cà phê, cao su, ca cao, đậu nành, dầu cọ và thịt bò. Do các đối tượng nuôi trồng thủy sản không nằm trong danh mục cấm trực tiếp này, phần lớn cơ sở nuôi và doanh nghiệp xuất khẩu vẫn giữ tâm lý chủ quan khi cho rằng ngành thủy sản đứng ngoài tầm ảnh hưởng của đạo luật.

Đây là khoảng trống nhận thức rủi ro đáng lo ngại khi bước sang nửa cuối năm 2026, thời điểm các nhà nhập khẩu châu Âu bắt đầu kích hoạt toàn diện quy trình kiểm tra chuỗi giá trị và chuẩn bị cho các đợt rà soát mở rộng chính sách. Dù không chịu chế tài trực tiếp tại cảng đến, sản phẩm thủy sản nuôi trồng của Việt Nam vẫn đang phải đối mặt với hiệu ứng dây chuyền từ chính nguồn nguyên liệu thức ăn và tính pháp lý của đất vùng nuôi.

"Gọng kìm" gián tiếp từ chuỗi nguyên liệu thức ăn thủy sản

Áp lực hiện hữu rõ nét nhất đối với ngành thủy sản nằm ở khâu thức ăn nuôi trồng, nơi khô đậu nành đóng vai trò là nguồn đạm thực vật trọng yếu trong khẩu phần dinh dưỡng. Do đậu nành là một trong những mặt hàng chịu sự điều chỉnh ngay lập tức của quy định, các nhà máy sản xuất thức ăn thủy sản muốn phục vụ các chuỗi nuôi xuất khẩu sang thị trường châu Âu đều phải chứng minh toàn bộ nguyên liệu không có nguồn gốc từ đất phá rừng sau ngày 31/12/2020.

Khô đậu nành là nguồn đạm quan trọng trong thức ăn thủy sản, đòi hỏi các nhà máy phải kiểm soát chặt nguồn gốc không gây mất rừng để đáp ứng tiêu chuẩn EUDR. Ảnh: TL.

Yêu cầu truy xuất nguồn gốc hợp pháp và không gây mất rừng đối với đậu nành nhập khẩu làm phát sinh chi phí chứng nhận và phụ phí bảo hiểm chuỗi cung ứng, trực tiếp đẩy giá thành thức ăn thủy sản trong nước lên mức cao.

Chia sẻ về bài toán chuẩn hóa đầu vào trong một buổi hội thảo chuyên ngành, ông Bùi Ngọc Thanh, Giám đốc Kỹ thuật Thủy sản - Việt Nam, Hội đồng Xuất khẩu Đậu nành Hoa Kỳ (USSEC), nhận định rằng việc chuyển dịch sang các nguồn nguyên liệu có chứng nhận bền vững quốc tế như BAP hay ASC là con đường bắt buộc.

Theo ông Thanh, chỉ khi kiểm soát được nguồn gốc đậu nành không gây mất rừng và có mức phát thải thấp ngay từ khâu sản xuất thức ăn, sản phẩm thủy sản xuất khẩu mới có thể vượt qua các hàng rào kỹ thuật sinh thái để giữ vững vị thế cạnh tranh.

Rủi ro mở rộng phạm vi kiểm soát sang hệ sinh thái rừng ngập mặn

Bên cạnh áp lực thức ăn, quy định của Liên minh châu Âu còn chứa đựng điều khoản rà soát định kỳ nhằm đánh giá tác động để mở rộng phạm vi điều chỉnh sang các hệ sinh thái đất ngập nước, đất than bùn và đặc biệt là diện tích rừng ngập mặn ven biển. Các tổ chức môi trường quốc tế đang liên tục kiến nghị đưa hệ sinh thái rừng ngập mặn vào diện bảo vệ nghiêm ngặt tương đương rừng tự nhiên trong các đợt đánh giá chính sách tiếp theo.

Các vùng nuôi tôm ven biển cần sớm hoàn thiện dữ liệu định vị địa lý và lịch sử sử dụng đất nhằm tránh rủi ro xâm phạm hệ sinh thái rừng ngập mặn. Ảnh: Minh Đảm.

Nếu cơ chế này được thông qua, tiêu chuẩn truy xuất dữ liệu tọa độ địa lý đa giác sẽ áp dụng trực tiếp lên từng đầm, ao nuôi thủy sản nhằm chứng minh vùng nuôi không xâm lấn hoặc làm suy thoái rừng ngập mặn sau mốc thời gian quy định. Thực tế này đòi hỏi công tác quản lý và quy hoạch vùng nuôi tại các địa phương phải được tổ chức lại một cách bài bản.

Ông Nguyễn Đức Cường, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Thanh Hóa, từng chia sẻ tại một diễn đàn ngành thủy sản, việc hình thành các vùng nuôi tập trung khép kín và có hồ sơ pháp lý rõ ràng là điều kiện tiên quyết để bảo đảm sinh kế cho người dân, đồng thời giúp chuỗi sản xuất thích ứng kịp thời với các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe từ thị trường nhập khẩu.

Bài học đắt giá từ thẻ vàng IUU và giải pháp chủ động đón đầu

Hành trình nỗ lực thích ứng với quy định chống khai thác IUU của ngành thủy sản mang lại bài học kinh nghiệm sâu sắc cho toàn chuỗi giá trị. Những khó khăn trong giai đoạn đầu chuyển đổi số, như việc hoàn thiện khung pháp lý hay đồng bộ dữ liệu giám sát, từng tạo ra rào cản lớn làm ảnh hưởng đến sức cạnh tranh và phát sinh thêm chi phí kiểm tra tại các cảng đến ở châu Âu.

Từ góc nhìn đó, lĩnh vực nuôi trồng thủy sản cần có sự chuẩn bị sớm để tránh gặp phải những vướng mắc tương tự. Thay vì chờ đợi các quy định mới chính thức có hiệu lực, việc chủ động xây dựng cơ sở dữ liệu kiểm kê đất đai và minh bạch chuỗi thức ăn ngay trong năm 2026 sẽ là "chìa khóa" quan trọng giúp ngành hàng tự tin đáp ứng tiêu chuẩn và bảo vệ vững chắc thị phần xuất khẩu.

Minh bạch dữ liệu toàn chuỗi từ thức ăn đến ao nuôi là chìa khóa giúp thủy sản Việt Nam giữ vững thị phần và vị thế tại thị trường châu Âu. Ảnh: VGP.

Trước hết, các hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp chế biến cần chủ động làm việc với các nhà máy sản xuất thức ăn thủy sản để rà soát chứng chỉ chuỗi cung ứng đậu nành bền vững, bảo đảm nguyên liệu đầu vào tuân thủ đầy đủ các tiêu chuẩn không phá rừng được quốc tế công nhận.

Song song đó, các địa phương và cơ quan quản lý cần đẩy nhanh tiến độ cấp mã số cơ sở nuôi gắn liền với dữ liệu định vị vệ tinh và lịch sử sử dụng đất. Việc minh bạch hóa hồ sơ địa chính vùng nuôi không chỉ hóa giải rủi ro chính sách khi Liên minh châu Âu xem xét mở rộng phạm vi điều chỉnh sang rừng ngập mặn, mà còn tạo nền tảng vững chắc để thủy sản Việt Nam khẳng định vị thế của một ngành hàng có trách nhiệm sinh thái trên thị trường toàn cầu.