• Prof. Andrzej Karbownik wskazuje, że to politycy decydują i będą decydować o tym, co dzieje się w górnictwie. - A skala problemu jest olbrzymia - podkreśla nasz rozmówca. 
• Jak zaznacza, przyjęto niestety najgorsze z możliwych rozwiązań, czyli zdecydowano się na pokrywanie strat finansowych spółek węglowych z budżetu państwa.
• - To błędne i złe rozwiązanie, sprzyjające zaniechaniu jakichkolwiek działań naprawczych, w szczególności restrukturyzacyjnych. Przez to brak jest poprawy sytuacji kryzysowej, co jest wynikiem braku działań zarówno przez ministrów, jak i zarządów spółek węglowych. Bardzo źle to postrzegam - przyznaje prof. Andrzej Karbownik.

"Przyjęto najgorsze z możliwych rozwiązań, czyli zdecydowano się na pokrywanie strat finansowych spółek węglowych z budżetu państwa"

Rząd Jerzego Buzka przeprowadził wtedy skuteczną reformę górnictwa. W ciągu czterech lat realizacji programu zredukowano zatrudnienie w kopalniach o 102,6 tys. osób i doprowadzono siedem spółek węglowych do stanu rentownej działalności.

Spoglądając na obecną sytuację w górnictwie, należy zaznaczyć, że na początku 2024 r. zaczął się poważny kryzys w tej branży. Przyjęto niestety najgorsze z możliwych rozwiązań, czyli zdecydowano się na pokrywanie strat finansowych spółek węglowych z budżetu państwa.

To błędne i złe rozwiązanie, sprzyjające zaniechaniu jakichkolwiek działań naprawczych, w szczególności restrukturyzacyjnych. Przez to brak jest poprawy sytuacji kryzysowej, co jest wynikiem braku działań zarówno przez ministrów, jak i zarządów spółek węglowych.

Bardzo źle to postrzegam. Niestety wpisano do budżetu państwa stosowne kwoty na pokrywanie strat finansowych generowanych przez spółki węglowe. Problem trapiący górnictwo od prawie trzech lat nie jest problemem natury gospodarczej, lecz natury społecznej, a w konsekwencji również problemem dla polityków.

Nie ukrywam, że ze zdumieniem przyjąłem to, że obecny rząd wpisał w budżecie środki na pokrywanie strat generowanych przez spółki węglowe.

Natomiast w odniesieniu do Jastrzębskiej Spółki Węglowej - to politycy decydują o tym, jak przebiega, a raczej jak nie przebiega restrukturyzacja tej spółki. Jak się z tym wszystkim zapoznałem, to powiedziałem sobie, że nie będę dalej brał w tym udziału.

Straty finansowe JSW nie powinny być pokrywane środkami z pożyczek, ale spółka powinna zostać poddana głębokiej restrukturyzacji. Przez prawie dwa lata wykorzystano 7 mld zł z Funduszu Stabilizacyjnego, aż tych środków zabrakło, a efekty wydatkowania tych środków były żadne dla zmiany sytuacji kryzysowej.

Cała grupa kapitałowa Jastrzębskiej Spółki Węglowej ma ponad 10 mld zł zadłużenia. Zachodzi zatem pytanie, czy nadal ma się zadłużać? W Jastrzębskiej Spółce Węglowej przyjęto model, że za pomocą instrumentów inżynierii finansowej pokrywa się  braki finansowe w tzw. cash flow, a takie działania nie mogą zastępować skutecznej restrukturyzacji.

Albo obniża się koszty działalności, żeby doprowadzić spółkę do stanu rentownej działalności, albo zasypuje się dziurę finansową przy pomocy metod inżynierii finansowej. W JSW podąża się niestety tą drugą - złą drogą.

"W górnictwie nie ma woli politycznej, nie ma programu oraz nie ma pieniędzy na jego realizację"

Zasadnicza jest tu rola premiera. Bez jego jasnego zobowiązania, że będzie politycznie wspierał realizację procesu restrukturyzacji spółek węglowych, ten proces się nie powiedzie.

Taka jest między innymi rola premiera rządu, czyli jeżeli nie poleci on ministrowi aktywów państwowych: weź się porządnie za restrukturyzację górnictwa, to po prostu nic z tego nie będzie. W górnictwie nie ma woli politycznej, nie ma programu oraz nie ma pieniędzy na jego realizację.

W latach 2024-2025 aż 15,6 mld zł oraz 5,5 mld w tym roku poszło z budżetu państwa na górnictwo. To, jak widać, czarna dziura. Środki są niestety marnotrawione, wydawane nieefektywnie.

Nawet tak dobrą kopalnię, jak Bogdanka, udało się „dzięki temu przydusić”. To wręcz niebywałe. W Bogdance są niewykorzystane zdolności produkcyjne, a do Polskiej Grupy Górniczej, w której są nieefektywne kopalnie, dopłaca się z budżetu.  

"Potrzebny jest rzetelny szacunek zapotrzebowania na węgiel ze strony energetyki"

Tyle że byłoby to pewnie trochę za późno - byłoby bowiem wtedy gorączkowe szukanie jakichś doraźnych rozwiązań. Czy na dłuższą metę przyniosłoby to zmianę na lepsze? Trudno powiedzieć.

Polskie górnictwo obecnie ledwie zipie. Fot. Dawid Lach/JSW

Dlatego też bloki węglowe, tzw. dwusetki będą remontowane i dalej będą pracować, bo jest to konieczne dla systemu. Należy zatem oszacować zapotrzebowanie energetyki na węgiel energetyczny na najbliższe 15 lat. To trzeba zrobić. Byłaby to bowiem jasna wytyczna dla górnictwa, w tym dla Polskiej Grupy Górniczej, ile węgla energetycznego będzie można w kolejnych latach ulokować na rynku.

Dotyczy to również Bogdanki czy Południowego Koncernu Węglowego. Wiedząc to, należałoby ulokować produkcję węgla w kopalniach mających perspektywy rentownej działalności.

Można również policzyć, ilu ludzi będzie potrzebnych do pracy w tych kopalniach przy określonym zapotrzebowaniu na węgiel. Niestety tego nie oszacowano w ostatnich latach.

Z kolei, jeżeli chodzi o węgiel koksowy, to jest to inny produkt, głównie przeznaczony na eksport, czy na produkcję koksu. Niestety niektórzy kontrahenci Jastrzębskiej Spółki Węglowej mogą na przykład uznać, że kupią sobie ten węgiel koksowy gdzie indziej. To pogorszyłoby jeszcze sytuację tej spółki.

W przypadku węgla kamiennego energetycznego są natomiast szersze możliwości działania. Do tej pory nie oszacowano zapotrzebowania na węgiel energetyczny w kolejnych latach. A to przecież punkt wyjścia dla dalszej restrukturyzacji górnictwa. Trzeba stworzyć zespół fachowców, który to zrobi - to nie jest nic nadzwyczajnego. Trzeba to po prostu zrobić.

A potem aktualizować tę prognozę co rok, bo sytuacja dynamicznie się zmienia. Skala zapotrzebowania na węgiel będzie decydować o sytuacji kopalń węgla energetycznego w kolejnych latach.

Do skutecznego przeprowadzenia restrukturyzacji górnictwa potrzebna jest wola polityczna. Fot. Dawid Lach/JSW "Należało już przed trzema laty przygotować porządny program restrukturyzacji naszego górnictwa węglowego"

Jednak Czesi zakończyli już wydobycie i praktycznie tylko my zostaliśmy w Unii Europejskiej z górnictwem węgla kamiennego.  Należało już przed trzema laty przygotować porządny program restrukturyzacji naszego górnictwa węglowego - takie powinno być podstawowe zadanie utworzonego wówczas Ministerstwa Przemysłu.

Zamiast tego „pielęgnowano” umowę społeczną. Umowa społeczna dla górnictwa była o tyle ważna, że praktycznie górnicze związki zawodowe zgodziły się z tym, że nadchodzi kres górnictwa. I ta umowa społeczna dla górnictwa może być obecnie punktem wyjścia do dalszej rozmowy ze związkami zawodowymi funkcjonującymi w górnictwie.

Trzeba pomyśleć, jaki mechanizm stworzyć, żeby pracownicy chcieli  odchodzić z pracy w kopalniach. Ważna jest także kwestia wysokości jednorazowych odpraw pieniężnych. Obecnie wpisano odpowiednią kwotę do ustawy oraz to, że dobrowolne odejścia mają się odbywać za zgodą pracodawcy.

To może te odejścia hamować?

- Przez to dyrektorzy kopalń mogą spowalniać ten proces odejść.

Powtórzę: aby restrukturyzować górnictwo, potrzebna jest wola polityczna dokonania zmian. Bez niej trudno myśleć o restrukturyzowaniu polskiego sektora górnictwa węgla kamiennego.

Na zakończenie pozwolę sobie na refleksję ogólniejszej natury, a mianowicie: górnictwo węgla kamiennego w Polsce odchodzi powoli w przeszłość. To jeszcze nie jest jego koniec, tylko schyłkowy okres działalności.

Ta jakże zasłużona w przeszłości dla polskiej gospodarki branża przemysłu zasługuje na to, aby mogła powoli odchodzić do historii  godnie i w warunkach poszanowania dla górniczego trudu, a nie w warunkach dużej niepewności górników i braku rozsądnych decyzji polityków. Myślę, że zmian w tym zakresie oczekują od naszych polityków górnictwo i górnicy.

Rozmawiał: Jerzy Dudała

Prof. Andrzej Karbownik, naukowiec i nauczyciel akademicki, rektor Politechniki Śląskiej w kadencjach 2008-2012 i 2012-2016. Były prezes zarządu Państwowej Agencji Restrukturyzacji Górnictwa Węgla Kamiennego, były wiceminister gospodarki w rządzie premiera Jerzego Buzka. Jeden z autorów programu restrukturyzacji górnictwa węgla kamiennego w Polsce w latach 1998-2001.