De term ‘omhoogstruikelen’ verandert volgens Marcel Canoy van negatieve kwalificatie naar krachtig concept voor kwetsbare mensen. Ontwikkeling, gelijkwaardigheid en vertrouwen staan daarbij centraal.

Marcel Canoy, zorgeconoom | Fotografie: Paul Tolenaar

Het is mooi hoe een negatieve term kan veranderen in een geuzennaam. ‘Omhoogstruikelen’ associeerde ik aanvankelijk met omhooggevallen middenstanders, non-valeurs en stoethaspels die per ongeluk op hoge plekken terechtkomen. Zeg maar het type Femke Wiersma of Marjolein Faber. Maar de term omhoogstruikelen kan veel positiever geladen worden als het gaat om kwetsbare mensen. En dat doen ze bijvoorbeeld bij Zelfregie Nederland. In die wereld betekent het dat kwetsbaarheid er mag zijn, dat de beweging omhooggaat, maar de ontwikkeling niet lineair verloopt.

Door omhoog te struikelen gebeuren er dingen die in de reguliere ggz of professionele hulpverlening ontbreken. Er is geen behandeling voor een aandoening of stoornis, maar een ontwikkeling. In die ontwikkeling speelt de hulpvrager de hoofdrol. Niet alleen als degene met de meest relevante kennis, maar ook als iemand die op andere domeinen dan waarvoor hij of zij is gekomen iets kan brengen. De gelijkwaardigheid en de zingeving zijn goed voor de eigenwaarde en kunnen mensen uit de passiviteit of negativiteit halen.

Bij omhoogstruikelen past ook vrijheid en geen afhankelijkheid en controle. Zo hoorde ik laatst van Sonja Visser, jarenlang het boegbeeld van Zelfregie NL en nu directeur van de landelijke vereniging voor zelfregie en herstel, over het laagdrempelig maken van het meldpunt voor dak- en thuislozen in Noord- en Midden-Limburg. Dat betekende géén scanpoortjes meer en wél mensen in huis die een locatieverbod hadden bij het voormalige goed beveiligde meldpunt. Het aantal incidenten werd teruggebracht tot bijna nul. Dit is koude ironie; de scanpoortjes waren juist geplaatst om incidenten beter te beheersen.

De vraag waarom incidenten juist afnamen, is interessant. Voor kwetsbare mensen stonden die poortjes symbool voor wantrouwen. Wantrouwen kan een negatief zelfbeeld bevestigen, wat weer bevestigd wordt door incidenten. Het weghalen stond gelijk aan vertrouwen dat niet beschaamd werd en leidde tot meer positief gedrag.

Die scanpoortjes zijn er metaforisch ook op hoger niveau. Eindeloze controle en verantwoordingscircussen op gedetailleerde indicatoren doden creatieve oplossingen, leiden tot administratieve nachtmerries en opportunistisch gedrag.
Ter illustratie: de fraude bij de toeslagenaffaire ging om maar liefst 0,2 procent van het bedrag aan uitkeringen, waar ook nog veruit de meeste burgers die voor fraude werden gestraft dat helemaal niet doelbewust deden (en wat dus eigenlijk geen fraude genoemd mag worden).

Omhoogstruikelen accepteert ook dat fouten maken niet gelijkstaat aan falen maar aan proberen, leren en ontwikkelen. Je kunt heel beschermend verhinderen dat een kind in zeven sloten tegelijk loopt. Maar als het kind uit een klimrek valt, heeft het kennisgemaakt met de zwaartekracht.

Ik wens de zorg en onze samenleving veel omhoogstruikelaars toe.

Door Marcel Canoy, hoogleraar gezondheidseconomie aan de VU