Có những cuộc ra đi, dấu chân của người lữ khách không in trên những con đường, dấu chân in lên vận mệnh của dân tộc, của cả một nền văn minh. Hơn hai nghìn năm trước, một vị thái tử trẻ tuổi rời bỏ hoàng cung Kapilavastu để đi tìm lời giải cho nỗi khổ của kiếp người. Gần một thế kỷ trước, một thanh niên Việt Nam bước xuống con tàu tại Bến Nhà Rồng để đi tìm lời giải cho nỗi khổ của một dân tộc mất nước. Một người tìm thấy Đạo dưới cội bồ đề. Một người tìm thấy Đường giữa những biến động dữ dội của thế kỷ XX. Và kỳ lạ thay, đằng sau hai cuộc ra đi tưởng như rất khác nhau ấy lại có một điểm gặp gỡ sâu xa. Đó là họ ra đi không phải để rời bỏ quê hương, mà để tìm một con đường trở về.

Ngày 5/6/1911, từ bến Nhà Rồng (cảng Sài Gòn), người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành rời Tổ quốc, ra đi trên con tàu Đô đốc Latouche-Tréville để thực hiện hoài bão giải phóng nước nhà khỏi ách nô lệ của thực dân, đế quốc. Ảnh: Tư liệu TTXVN.

Không phải mọi cuộc lên đường đều giống nhau. Có những người ra đi để tìm kiếm danh vọng. Có những người ra đi để đổi lấy một cuộc sống sung túc hơn. Cũng có những người ra đi để chạy trốn thực tại. Song trong lịch sử nhân loại, những cuộc ra đi có sức lay động lâu bền nhất lại thường bắt đầu từ một nỗi đau lớn hơn chính bản thân người ra đi.

Thái tử Siddhartha có thể đã sống trọn đời trong nhung lụa nếu chỉ nghĩ cho riêng mình. Thanh niên Nguyễn Tất Thành cũng có thể lựa chọn một cuộc sống bình lặng như bao thanh niên đương thời nếu chỉ nghĩ cho số phận cá nhân. Nhưng một người đã day dứt trước cảnh sinh, lão, bệnh, tử mà không một quyền lực nào có thể ngăn cản. Người còn lại đau đáu trước cảnh nước mất, dân nô lệ mà không một con đường cứu nước nào đương thời đem lại hy vọng. Chính những nỗi đau ấy đã khiến họ bước ra khỏi thế giới quen thuộc của mình.

Lịch sử thường nhớ đến ngày ra đi của họ như những cột mốc lớn. Song điều đáng suy ngẫm hơn nằm ở mục đích của cuộc ra đi ấy.

Đức Phật không rời hoàng cung để tìm một vùng đất hứa cho riêng mình. Ngài đi tìm lời giải cho nỗi khổ của con người. Và sau khi giác ngộ dưới cội bồ đề, điều đầu tiên Ngài nghĩ đến không phải là tận hưởng sự thanh thản của bản thân mà là quay trở lại với cuộc đời, đem những điều mình khám phá được để chia sẻ với chúng sinh. Nếu chỉ muốn giải thoát cho riêng mình, hành trình của Ngài đã có thể kết thúc ngay trong đêm thành đạo. Nhưng hành trình ấy thực sự bắt đầu từ thời khắc đó.

Người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành làm phụ bếp ở khách sạn Carlton tại nước Anh, năm 1913. Ảnh: Tư liệu.

Người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành cũng vậy. Người không rời Bến Nhà Rồng để trở thành một công dân của thế giới. Trong hơn ba mươi năm bôn ba qua nhiều quốc gia, làm đủ nghề để sinh sống, chứng kiến những ánh hào quang và cả những góc tối của nhiều chế độ xã hội, điều Người tìm kiếm chưa bao giờ là một cuộc sống ổn định nơi đất khách. Nếu mục tiêu là sự nghiệp cá nhân, có lẽ Người đã có hàng chục cơ hội để dừng lại. Nhưng không. Mỗi bước chân đi xa hơn lại chỉ làm cho hình bóng Tổ quốc hiện lên rõ hơn trong tâm trí.

Bởi vậy, nhìn từ một góc độ nào đó, toàn bộ hành trình hơn ba mươi năm của nhà cách mạng Nguyễn Ái Quốc thực chất là một cuộc trở về kéo dài. Người đi qua đại dương để tìm đường về với dân tộc mình. Người đi qua những trung tâm chính trị lớn của thế giới để tìm lời giải cho vận mệnh Việt Nam. Người đi càng xa càng để trở về gần hơn.

Đó cũng là lý do khiến cuộc trở về Pác Bó năm 1941 mang một ý nghĩa vượt xa một sự kiện lịch sử thông thường. Sau ba thập kỷ xa Tổ quốc, Người không trở về với hành trang của một người thành đạt, cũng không trở về như một nhà du hành đã thỏa mãn trí tò mò của mình. Hành trang duy nhất mà Người mang theo về là một con đường.

Ngày 28/1/1941, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc từ Trung Quốc về nước trực tiếp lãnh đạo cách mạng. Hành trang duy nhất mà Người mang theo về là "Một Con Đường". Ảnh: Tư liệu.

Lịch sử dân tộc đầu thế kỷ XX không thiếu lòng yêu nước. Điều đất nước thiếu là một lối đi khả thi để biến lòng yêu nước thành sức mạnh giải phóng dân tộc. Trong ý nghĩa ấy, giá trị lớn nhất của hành trình 1911-1941 không phải là những chặng đường đã đi qua, mà là con đường đã tìm thấy.

Điều khiến hai cuộc ra đi này trở nên vĩ đại không nằm ở khoảng cách địa lý. Một người đi khắp miền Bắc Ấn Độ. Một người đi qua nhiều châu lục. Khoảng cách ấy, xét cho cùng, vẫn có thể đo đếm được bằng bản đồ. Điều không thể đo đếm là khoảng cách từ câu hỏi đến câu trả lời, từ khát vọng đến chân lý, từ nỗi đau đến con đường hóa giải nỗi đau.

Đức Phật trở về với nhân loại bằng tư tưởng từ bi và giác ngộ. Hồ Chí Minh trở về với dân tộc bằng con đường độc lập và giải phóng. Một người mở ra cuộc giải phóng con người. Một người mở ra cuộc giải phóng cho một dân tộc. Nhưng điểm gặp nhau nằm ở chỗ cả hai đều dành trọn cuộc đời để phụng sự những người khác.

Có lẽ vì vậy mà hơn hai nghìn năm đã trôi qua kể từ đêm thành đạo dưới cội bồ đề, và hơn một thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày con tàu rời Bến Nhà Rồng, nhân loại vẫn còn nhắc nhớ đến họ. Không phải bởi họ là những con người phi thường ngay từ khi sinh ra, mà bởi họ đã dám chấp nhận sự cô độc của những người đi tìm chân lý. Họ bước đi khi chưa ai biết đích đến ở đâu. Họ lên đường khi chưa ai bảo đảm thành công sẽ chờ đợi phía trước. Nhưng họ vẫn đi, bởi trong trái tim họ luôn có một nơi để trở về.

Kỷ niệm 115 năm ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh ra đi tìm đường cứu nước không chỉ là dịp nhìn lại một hành trình lịch sử. Đó còn là dịp để suy ngẫm về ý nghĩa sâu xa của sự dấn thân. Trong thời đại hôm nay, khi thế giới ngày càng phẳng hơn và những chuyến đi trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết, câu chuyện của người thanh niên Nguyễn Tất Thành vẫn nhắc nhở rằng giá trị của một cuộc ra đi không nằm ở việc đi được bao xa, mà nằm ở việc mang điều gì trở về cho dân tộc mình.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn độc lập tại Quảng trường Ba Đình (Hà Nội) ngày 2/9/1945. Nguồn ảnh: Bảo tàng Hồ Chí Minh - Chi nhánh TP. Hồ Chí Minh.

Từ Bến Nhà Rồng đến cội bồ đề, từ một thái tử trăn trở đến một bậc giác ngộ, từ một thanh niên yêu nước đến một vị lãnh tụ giải phóng dân tộc, lịch sử phương Đông đã chứng kiến hai cuộc lên đường làm thay đổi vận mệnh của hàng triệu con người. Và ở nơi sâu thẳm nhất của những cuộc hành trình ấy, có một chân lý giản dị mà lớn lao: Những cuộc ra đi vĩ đại nhất không phải để rời xa quê hương, mà để tìm một con đường trở về với nhân dân, với dân tộc và với chính những giá trị cao đẹp nhất của con người.