88 lat temu otwarto gmach Muzeum Narodowego w Warszawie. Projekt Tadeusza Tołwińskiego stał się jednym z najważniejszych przykładów przedwojennego modernizmu w Polsce. Jeszcze w czasie budowy pojawił się pomysł rozbudowy muzeum i wrócił niemal sto lat później.

• Muzeum Narodowe w Warszawie powstało już w 1862 roku, ale własny gmach otrzymało dopiero w 1938 roku. Oznacza to, że instytucja czekała na docelową siedzibę ponad 70 lat.
• Projekt Tadeusza Tołwińskiego wygrał dlatego, że był surowy, elegancki i pozbawiony wyraźnych nawiązań do dawnych stylów. Architekt postawił na gładkie, kamienne elewacje, proste filary i monumentalność budowaną proporcją.
• Siedziba Muzeum Narodowego jest jednym z najważniejszych przykładów przedwojennego modernizmu w Polsce. Co więcej, był to jedyny ukończony przed 1939 rokiem budynek muzealny w Polsce.
• Jedna z najbardziej obrazowych ciekawostek dotyczy samej realizacji inwestycji. Gmach zaczęto wznosić jednocześnie z dwóch końców - najpierw część wschodnią i zachodnią - a pomiędzy nimi przez długi czas pozostawała pusta przestrzeń.
• Choć budowa trwała aż 11 lat, już w jej trakcie pojawiły się głosy, że powstający obiekt może nie pomieścić wszystkich planowanych funkcji. Narodził się więc pomysł rozbudowy nieukończonego jeszcze muzeum. Temat rozbudowy muzeum powrócił po prawie 100 latach.

18 czerwca 1938 roku prezydent Ignacy Mościcki dokonał uroczystego otwarcia nowego gmachu Muzeum Narodowego w Warszawie. Warto przy tym pamiętać, że nie było to otwarcie samej instytucji – ta istniała już od 1862 roku – lecz długo wyczekiwanej, własnej siedziby, na którą muzeum czekało ponad 70 lat.

Dla historii polskiej architektury była to chwila szczególna. Gmach Muzeum Narodowego należy do najważniejszych przykładów przedwojennego modernizmu w Polsce, a zarazem był jedynym ukończonym przed 1939 rokiem budynkiem muzealnym w kraju. To był gmach na miarę ambicji II Rzeczypospolitej: nowoczesne państwo chciało mieć nowoczesny "dom dla sztuki", odpowiadający randze odradzającej się stolicy i narodowej kolekcji.

W konkursie na projekt muzeum aż trzy sławy architektury

Projekt gmachu wyłoniono dopiero po kilku konkursach. I to dopiero w konkursie zamkniętym z 1926 r. wyłoniono zwycięski projekt. Do kórego zaproszono: Czesława Przybylskiego, Zdzisława Mączeńskiego i Tadeusza Tołwińskiego. Ostatecznie zwyciężyła koncepcja Tadeusza Tołwińskiego – architekta, urbanisty i profesora Politechniki Warszawskiej, jednego z najważniejszych polskich planistów pierwszej połowy XX wieku. W ostatniej fazie pewne rozwiązania architektoniczne uzupełnił Antoni Dygat. Sam fakt, że do konkursu zaproszono najwybitniejszych architektów epoki, pokazuje, jak prestiżowym przedsięwzięciem była budowa nowej siedziby muzeum. 

Najciekawsze jest jednak to, jak Tołwiński pomyślał ten budynek. Zamiast efektownej dekoracyjności czy historycznych cytatów zaproponował architekturę nowoczesną, surową i elegancką, pozbawioną wyraźnych odniesień do dawnych stylów. Sale muzealne rozmieścił w trzech cofniętych względem ulicy korpusach, rozdzielonych prostopadłymi skrzydłami. Elewacje ukształtował przy pomocy prostych filarów; nie przewidział kopuł ani kolumnad. Gładkie, kamienne fasady nadały bryle powagę i monumentalność, ale bez nadmiaru ozdobników. To właśnie ta oszczędność formy do dziś robi tak duże wrażenie.

Równie ciekawe są same dzieje budowy. Kamień węgielny wmurowano 15 czerwca 1927 roku, ale otwarcie, pierwotnie planowane znacznie wcześniej, nastąpiło dopiero jedenaście lat później. Inwestycję spowalniał kryzys gospodarczy, problemy z kredytami i bankructwa kolejnych wykonawców. Jak opisywano po latach, gmach zaczęto wznosić jednocześnie z dwóch końców – najpierw część wschodnią i zachodnią – a pomiędzy nimi przez długi czas "ziała pustka". 

100 lat później. Temat rozbudowy Muzeum Narodowego powraca

Warto dodać, że historia gmachu przy Alejach Jerozolimskich wcale się nie zamknęła. W ostatnich latach powróciła idea jego rozbudowy. W 2022 roku Muzeum Narodowe w Warszawie wraz ze Stowarzyszeniem Architektów Polskich ogłosiło konkurs na opracowanie Centrum Konserwatorsko‑Magazynowego, które miało powstać od strony parku jako pierwszy etap modernizacji całego kompleksu. Zwyciężyła wrocławska pracownia P2PA, a jury podkreślało, że projekt harmonijnie wpisuje się w ogród otaczający muzeum i pozostaje proporcjonalnie powiązany z bryłą historycznego gmachu Tadeusza Tołwińskiego. 

To bardzo ciekawy paradoks dziejów Muzeum Narodowego w Warszawie. Bo już w latach 30. sądzono, że nowy gmach może okazać się zbyt mały, a niemal sto lat później temat rozbudowy znów wrócił z pełną siłą. Ostatecznie jednak w 2024 roku Ministerstwo Kultury zaleciło zaniechanie inwestycji, więc projekt nowego skrzydła stanął pod znakiem zapytania.

Podobał się artykuł? Podziel się!