Na długo przed modą na "miasto 15-minutowe" Clarence Stein przekonywał, że dobre osiedle powinno łączyć zieleń, bezpieczeństwo i poczucie wspólnoty. Jego biografia miała przy tym rys niemal filmowy. Młodość naznaczoną załamaniem nerwowym, pracę w rodzinnej firmie produkującej trumny i małżeństwo z gwiazdą filmową.

• Nie stworzył jednego ikonicznego gmachu, ale wpłynął na to, jak przez całe dekady myślano o osiedlach, zieleni i codziennym życiu w mieście.
• Clarence Stein to urbanista, współtwórca Radburn i jeden z najważniejszych amerykańskich propagatorów idei miasta-ogrodu.
• Wierzył, że dobra architektura zaczyna się nie od fasady, lecz od pytania, jak mają żyć ludzie.
• Jego biografia miała przy tym rys niemal filmowy: młodość naznaczoną załamaniem nerwowym, prace w rodzinnej firmie produkującej trumny, późniejsze wielkie urbanistyczne ambicje i małżeństwo z gwiazdą Broadwayu i Hollywood, Aline MacMahon.

Clarence Stein może nie jest nazwiskiem tak rozpoznawalnym jak Le Corbusier czy Frank Lloyd Wright, ale w historii urbanistyki XX wieku zajmuje miejsce wyjątkowe. Urodzony 19 czerwca 1882 roku amerykański architekt, urbanista i pisarz należał do najważniejszych propagatorów idei miasta-ogrodu w Stanach Zjednoczonych, a jego nazwisko do dziś wraca w debatach o osiedlach zielonych, bezpiecznych i przyjaznych pieszym. 

Dobra architektura zaczyna się nie od fasady, lecz od pytania, jak mają żyć ludzie

Stein był twórcą, którego mniej interesowały efektowne pojedyncze budynki, a bardziej całe środowisko życia człowieka. Układ ulic, dostęp do zieleni, bezpieczeństwo dzieci, sąsiedztwo i jakość codzienności to było dla niego ważne.

Studiował w Columbia University i w paryskiej École des Beaux-Arts, ale z czasem coraz mocniej przesuwał się od klasycznej architektury ku planowaniu i myśleniu o mieście jako organizmie społecznym. Już w latach 20. stał się jedną z najważniejszych postaci amerykańskiej debaty o mieszkalnictwie i planowaniu regionalnym. 

Jednak nie przyszło mu to łatwo. Jako młody człowiek, tuż przed rozpoczęciem studiów, przeżył załamanie nerwowe, określane wówczas jako neurastenia. Rodzina wysłała go wtedy na Florydę na kurację wypoczynkową, a po powrocie nie ruszył od razu na uniwersytet, lecz pracował w rodzinnej firmie produkującej... trumny. 

Miasto-ogród i osiedla dla ludzi: na czym polegała wizja Steina?

Jedną z pierwszych ważnych realizacji Steina były Sunnyside Gardens w Queens w Nowym Jorku. To osiedle imponowało wielką ideą. Centralne dziedzińce i tereny zielone miały służyć mieszkańcom jako przestrzeń spotkań, zabawy i odpoczynku. Dziś może brzmieć to zwyczajnie, ale w latach 20. była to wizja nowatorska: osiedle rozumiane nie jako zbiór domów, lecz jako krajobraz społeczny. Właśnie takie myślenie, rozwijane razem z Henrym Wrightem, uczyniło ze Steina jednego z najciekawszych projektantów mieszkaniowych swojej epoki. 

Największą sławę przyniosło mu jednak Radburn w New Jersey, planowane od 1928 roku jako "miasto dla epoki samochodu". To tutaj Stein i Wright zaproponowali rozwiązania, które później stały się klasyką urbanistyki: superblok, ślepe uliczki, oddzielenie ruchu pieszego od samochodowego, system ścieżek i przejść prowadzących do parków oraz terenów wspólnych. Co szczególnie ciekawe, domy często orientowano nie ku ulicy, lecz ku zieleni. Samochód został więc uwzględniony, ale nie miał dominować nad życiem mieszkańców. 

Radburn nie zostało w pełni zrealizowane, bo rozwój przedsięwzięcia zatrzymał Wielki Kryzys. Paradoksalnie właśnie ta częściowo niespełniona realizacja okazała się jedną z najbardziej wpływowych w historii planowania. Jej idee oddziaływały później na amerykańskie "green towns" czasów Nowego Ładu, a jeszcze później na takie realizacje jak Reston czy Columbia. Współczesna urbanistyka również wracała do wielu idei Steina, takich jak przyjazność dla pieszych, zieleń dostępną z domu i myślenia o osiedlu jako wspólnocie.

Na Radburn jego dorobek się nie kończył. Stein był związany również z projektami Chatham Village w Pittsburghu, Baldwin Hills Village w Los Angeles - dziś znanym jako Village Green - a także z planowaniem Greenbelt, Greendale i Greenhills. Stein zasłynął jako projektant przestrzeni przeznaczonych przede wszystkim dla klasy średniej i pracującej. Co więcej, łączył myślenie projektowe z ekonomią i polityką mieszkaniową - współpracował z planistami, architektami, inwestorami i administracją.

Klasyk planowania, a przy tym mąż gwiazdy filmowej 

Prywatnie Clarence Stein był mężem Aline MacMahon, znanej amerykańskiej aktorki teatralnej, filmowej i telewizyjnej. Zrobiła karierę na Broadwayu i w Hollywood, otrzymała nominację do Oscara. Para pobrała się w 1928 roku i pozostała razem aż do śmierci Steina w 1975 roku. Co ciekawe, kiedy MacMahon podpisywała kontrakt z Warner Bros, zadbała o zapis pozwalający jej mieszkać w Nowym Jorku z mężem, a nie na stałe w Hollywood.

Stein działał też jako publicysta i organizator. W 1923 roku współtworzył Regional Planning Association of America, a jego książka „Toward New Towns for America” stała się jednym z ważnych tekstów o planowaniu nowoczesnych wspólnot mieszkaniowych. Za działalność otrzymał m.in. Złoty Medal AIA oraz Distinguished Service Award Amerykańskiego Instytutu Planistów. Już za życia był więc postacią traktowaną w USA jak klasyk planowania.

Dziś Clarence Stein wydaje się zaskakująco aktualny. W epoce sporów o suburbanizację, kryzys mieszkaniowy, bezpieczeństwo pieszych, hegemonię samochodów w miastach i dostęp do zieleni jego pytania wciąż brzmią świeżo: jak budować osiedla, które nie będą tylko "mieszkaniem", lecz po prostu dobrym miejscem do życia.

Podobał się artykuł? Podziel się!