De president die bedelde om de Nobelprijs voor de vrede, werd oorlogspresident en joeg de energieprijzen op. Wat een korte klap had moeten worden om het Iraanse regime tot inkeer te brengen, ontaardde in een strijd waarbij zowel de Amerikanen als de Iraniërs de Straat van Hormuz blokkeerden. Daardoor kwamen de exporten van olie, olieproducten en LNG stil te liggen en ontstond de grootste energiecrisis sinds 1973. 

Toen besloten Arabische olie-exporteurs tot een embargo tegen landen als Amerika en Nederland, die Israël steunden. Nu veroorzaakt een onverantwoordelijk handelende 80-jarige Amerikaanse president een crisis. 

Onbezonnen acties

Met de economisch rampzalige gevolgen van het embargo van 1973 in het achterhoofd besloten de leiders van olie-exporterende landen af te zien van onbezonnen acties. 

De olieproducerende landen ging nauwer samenwerken in de Organisatie van Olieproducerende Landen (OPEC). De Westerse industrielanden richten uit zorg over de voorzieningszekerheid in 1974 het Internationale Energie Agentschap op. 

Machtspolitiek werd echter nooit opgegeven. Door de productiequota te veranderen konden de producerende landen de prijs beïnvloeden en daarmee politieke druk op andere landen uitoefenen. Ondanks dat Rusland in 2006 en 2009 de gastoevoer naar Oekraïne manipuleerde ging het decennialang goed. 

Het eerste kantelpunt was de oorlog die Rusland in 2022 tegen Oekraïne begon. Westerse landen besloten de Russische energiesector te sanctioneren en uiteindelijk de importen af te bouwen. Sancties en de beperking van energie-importen werden als wapen gebruikt om de agressor onder druk te zetten en deze te dwingen de oorlog te stoppen. Dat klonk makkelijker dan het is. Er zijn naar mijn weten geen voorbeelden bekend van oorlogen die onder druk van sancties zijn gestopt. Natuurlijk treffen sancties de oorlogvoerende partij hard, maar zolang er landen zijn die zich aan de zijde van de agressor scharen kunnen deze worden omzeild. In dit geval is China de redder van Rusland. 

De huidige crisis heeft een ander effect: de militarisering van de olie- en gasstromen met een geopolitiek doel. Door het afgrendelen van de Straat van Hormuz en aanvallen op de productiefaciliteiten in buurlanden kan Iran de exporten van alle Golfstaten lamleggen en supermacht Amerika verzwakken. Iran maakt duidelijk dat Amerika zijn bondgenoten in de regio niet langer kan beschermen en dat supermacht Amerika geen militair antwoord op de blokkade heeft. 

"Wat dan rest is oorlog om de doorgang te forceren."

De volgende stap is dat Iran de Straat permanent met tolheffingen wil controleren. Internationaalrechtelijk mag dat niet omdat er afspraken zijn over de vrije doorvaart. Maar als Iran doorzet ontstaat een alarmerend precedent waarbij elk land dat aan een zeestraat grenst hetzelfde kan doen. Wat dan rest is oorlog om de doorgang te forceren. 

Ondenkbaar? Sinds 2020 komt het tijdperk van samenwerking tussen grootmachten langzaam ten einde. Er is sprake van toenemende grootmachtscompetitie waardoor geopolitieke blokken ontstaan waartussen de handel afneemt. Daardoor wordt het onderbreken van olie- en gasstromen een steeds belangrijker geopolitiek drukmiddel met een hoofdrol voor militaire macht. 

Rob de Wijk is directeur van het The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS) en professor Internationale Betrekkingen aan de Universiteit Leiden. In zijn column gaat hij in op de energievoorziening in het licht van de internationale verhoudingen.