Пасля перапынку ў некалькі гадоў гісторык Алесь Белы аднавіў свой крыжовы паход супраць «беларускага». «Беларускасці» ён супрацьпастаўляе «літвінскасць», на яго думку, каталікі нашай краіны не беларусы. На заявы Белага, што беларуская ідэнтычнасць у краі — гэта «хлусня» і імперскі канструкт, адказаў гісторык Вячаслаў Насевіч. Ён патлумачыў, чаму ігнараванне сучаснасці на карысць гістарычных фантазій ніколі не вядзе ў жаданую будучыню.

Касцёл Святога Мікалая ў Свіры, былым мястэчку Ашмянскага павета Віленскай губерні (цяпер Беларусь). Фота: Wikimedia Commons

Пачаткам спрэчкі стаў допіс Алеся Белага, у якім ён катэгарычна аспрэчвае беларускасць Віленскага краю — да якога ён адносіць практычна ўсю паўночна-заходнюю Беларусь. Даследчык заяўляе, што ўся Віленшчына ўсю сваю гісторыю была Літвой і ніколі не з'яўлялася Беларуссю, пакуль яе так не пачала «брэндаваць» Расійская імперыя літаральна за чвэрць стагоддзя да сваёй гібелі.

Паводле яго слоў, прыпісваць Вільню і Віленшчыну да Белай Русі імперская навука і прапаганда пачалі толькі ў 1890—1891 гадах. Гэта не было натуральнай эвалюцыяй самасвядомасці мясцовага насельніцтва, а з'яўлялася скаардынаванай акцыяй сістэмы адукацыі і прапаганды. 

«Этнаграфічная карта беларускага племені», створаная акадэмікам і філолагам Яўхімам Карскім па выніках амаль двух дзесяцігоддзяў палявых даследаванняў і апублікаваная ў 1903 годзе ў першым томе яго фундаментальнай працы «Беларусы». Фота: Wikimedia Commons

Вялікую ролю ў гэтым працэсе Белы адводзіць вядомаму філолагу Яўхіму Карскаму, якога называе перакананым «заходнерусам» і паслядоўнікам Міхаіла Каяловіча. Менавіта Карскі ў 1903 годзе выдаў этнаграфічную карту, куды аднёс усю Віленшчыну з Вільняй да «Беларусі». Як піша Алесь Белы, потым у 1918 годзе на аснове гэтай карты склалі «карту БНР — дзяржавы, якая рэальна не існавала».

Тут варта адзначыць, што частку Віленшчыны вызначаў як славянскую яшчэ Пётр Кёпен у 1827 годзе, які выкарыстоўваў узоры мясцовага маўлення для размежавання паміж літоўцамі і беларусамі. Пасля беларускі характар большасці яе паветаў пацвярджалі даследаванні Родэрыха Эркерта (1863), Аляксандра Рыціха (1875), вынікі Усерасійскага перапісу насельніцтва (1897) і аднадзённага перапісу пачатковых школ Расійскай імперыі (1911). Можна адшукаць мноства карт, дзе гэтыя тэрыторыі называюць цалкам польскімі, але за такімі картамі не стаіць рэальных навуковых даследаванняў.

Асабліва востра і абразліва Алесь Белы выказваецца пра матывы лідараў беларускага нацыянальнага руху пачатку ХХ стагоддзя.

Ён заяўляе, што ў тым жа 1903 годзе частка шляхцічаў, чые бацькі яшчэ называлі сябе «літвінамі», заснавала Беларускую сацыялістычную грамаду і пачала барацьбу за самабытнасць Беларусі менавіта ў тых межах, якія былі накрэсленыя імперскай навукай у рамках канцэпцыі «трыадзінага рускага народа».

Беларускі рух, паводле слоў гісторыка, абапіраўся ў сваёй аргументацыі на распрацоўкі імперскай прапаганды, якая пераконвала, што каталіцтва і польскамоўнасць у краі — гэта вынік паланізацыі, а пра гістарычную Літву замоўчвала.

Як піша Белы, ствараўся міф, што нібыта ўсе тут калісьці былі «белымі русамі», а потым прыйшлі палякі і частку белых русаў «спакусілі» ў каталіцтва і польскасць.

Аўтар сцвярджае, што гэта было хлуснёй, пра якую шляхціцы-заснавальнікі руху выдатна ведалі, але гэтая хлусня была ім зручная, і яны яе паўтаралі для дрэнна адукаваных людзей.

Сам Алесь Белы прынцыпова адмяжоўваецца ад такой гістарычнай парадыгмы, адносячы сябе да мікраскапічнай групоўкі, якая «да хлусні не звяртаецца» і называе сябе літвінамі.

На гэтыя развагі разгорнута адказаў гісторык Вячаслаў Насевіч. Ён не аспрэчвае гістарычныя факты змен мовы і ідэнтычнасці (што здаралася і ў іншых народаў), але звяртае ўвагу на метадалогію Алеся Белага.

Тэкст Белага Насевіч назваў прыкладам вельмі распаўсюджанай і тыповай памылкі мыслення, якую робяць многія, але якую вельмі цяжка ўсвядоміць, калі памыляешся сам.

Гэтую памылку Насевіч тлумачыць праз механізм таго, як чалавек фарміруе ідэнтычнасць і ставіць мэты. Звычайна людзі злучаюць нейкія кропкі ў сваім мінулым (кропка А) і працягваюць іх у цяперашні час (кропка В), а пасля вызначаюць жаданую будучыню (кропка С).

Сутнасць памылкі палягае ў тым, што лінія ад значнай кропкі ў мінулым працягваецца ў жаданую будучыню, цалкам абмінаючы кропку сучаснасці. Гэта звычайна здараецца тады, калі шлях з сённяшняга дня ў жаданае заўтра не праглядаецца.

Каб праілюстраваць сваю думку, Насевіч прыводзіць прыклад са спартсменам. У мінулым гэты чалавек паспяхова трэніраваўся і перамагаў, а ў будучыні марыць стаць зоркай і чэмпіёнам. Аднак у сучаснасці ён мае цяжкую траўму, якая выключае шанцы на поспех. Разумным рашэннем было б змяніць траекторыю: напрыклад, стаць трэнерам або выбраць іншы від спорту. Але памылка здараецца, калі чалавек упарта не хоча прыняць рэальнасць цяперашняга моманту і працягвае ўпартыя трэніроўкі, якія з-за траўмы ніколі не прывядуць яго да чэмпіёнства.

Вячаслаў Насевіч пераносіць гэтую метафару на пазіцыю Алеся Белага.

Для Белага ідэальным мінулым з'яўляецца першая траціна ХІХ стагоддзя — эпоха Міцкевіча і Сыракомлі, калі ў асяроддзі польскамоўнай інтэлектуальнай эліты сфарміравалася і выразна праяўлялася антырасійская «літвінская» самасвядомасць.

Жаданай будучыняй даследчык бачыць адраджэнне гэтай ідэнтычнасці ў рамках еўрапейскай, але не ўласна польскай культуры.

Аднак траекторыя з ідэальнага мінулага ў жаданую будучыню ў свядомасці аўтара праходзіць міма сучаснага стану рэчаў. Насевіч падкрэслівае, што

нягледзячы на тое, што беларуская ідэнтычнасць магла быць у той ці іншай ступені «навязаная» нашчадкам літвінаў, гэта ўжо даўно стала аб'ектыўнай рэальнасцю. Таму любы маршрут у будучыню трэба весці менавіта з гэтагу пункту сучаснасці.

Гісторык нагадвае, што жыхары паўночна-заходняй Беларусі самі сябе ўсведамляюць менавіта беларусамі. Па словах Насевіча, наколькі гістарычна абгрунтаваная такая самасвядомасць, у гэтым выпадку не прынцыпова.

Для яго прынцыпова тое, што лютая і месцамі абразлівая крытыка ўсяго беларускага ў культуры, палітыцы і штодзённасці, якую паслядоўна ажыццяўляе Алесь Белы, з пункту цяперашняй рэальнасці ў жаданую Белым будучыню не прывядзе ніколі.

Усе навіны →