Алесь Адамовіч размаўляе з жанчынамі для кнігі «Я з вогненнай вёскі»

— Калі сёння аглядаць літаратуру другой паловы XX стагоддзя, ці можна сказаць, што пасля Адамовіча стала немагчыма пісаць пра катастрофы так, як пісалі раней?

Напэўна. Але самае галоўнае — ён аказаўся празорцам: першым сфармуляваў і вывеў на літаратурную авансцэну сведку. Менавіта сведка сёння — галоўны герой літаратуры. Алесь Адамовіч здагадаўся пра гэта гадоў на 70‑80 раней за ўсіх нас.

— Сваю новую літаратурную практыку ён вызначыў у пэўным сэнсе прэтэнцыёзным тэрмінам «звышлітаратура»…

Відаць, натрапіў на гэтую знаходку і не адразу дакладна сфармуляваў яе сутнасць. Кідкасць формулы выклікала пэўнае адчужэнне, хоць насамрэч Адамовіч абсалютна меў рацыю. Мы сёння жывём у свеце, які ён прапанаваў.

— Такім чынам, да Адамовіча літаратура найчасцей распавядала пра чалавека, а ў яго чалавек загаварыў сам?

Цяжка сцвярджаць, што гэта быў упершыню знойдзены прыём. Напрыклад, нашмат раней, яшчэ ў 1917-м, Соф’я Фядорчанка, якая працавала сястрой міласэрнасці падчас Першай сусветнай вайны, пачала ствараць з салдацкіх галасоў, размоў і аповедаў кнігу «Народ на вайне». Так што спробы знайсці новыя спосабы сувязі з рэальнасцю існавалі і да нас.

— А вы пайшлі следам за славутым земляком выпадкова?

— Тут глыбей. Я вырасла ў вёсцы, таму літаратура ў чыстым, стылізаваным выглядзе мяне не прыцягвала. З дзяцінства памятала моцныя ўражанні ад вясковых размоў на лаўках і прызбах, а потым не знаходзіла гэтага рэфрэну ў чыста белетрыстычным афармленні рэальнасці.

— Формула «Адамовіч паўплываў на Алексіевіч» даўно на слыху, ды і вы самі не раз называлі яго сваім настаўнікам. Але ці не стаў ён у пэўным сэнсе настаўнікам цэлага літаратурнага пакалення — нават аўтараў, якія яго ніколі не ведалі? Бо фактычна Адамовіч змяніў саму прыроду літаратуры сведчання

— На жаль, свет мала даведаўся пра Адамовіча. «Я з вогненнай вёскі» была перакладзеная ўсяго на некалькі моў, а для сусветнай літаратуры фактычна засталася невядомай. Таму сумленна было б сказаць так: многае з таго, што сёння пішуць пра мяне, насамрэч належыць Адамовічу. Я пачула гэта ў яго.

Пры ўсім тым ён не вучыў мяне так, як некаторыя ўяўляюць — маўляў, прыносіла яму кавалкі кнігі, а майстар чытаў, нешта падказваў. Нічога падобнага! Ён паставіў мне мысленне — праз свае кнігі і, зразумела, нашыя размовы. Так навучылася бачыць, адчуваць, думаць па-за межамі адной культуры — глабальна. Адамовіч сапраўды меў сусветнае мысленне, хоць яно, на жаль, усё роўна засталося ў досыць вузкім коле. У гэтым вінаватая і нашая тагачасная абмежаванасць: мы былі аддзеленыя ад іншага свету, нават тая самая Расія нас не надта ведала…

Неяк ён падзяліўся задумай кнігі пра жанчын на вайне, якую сам хацеў бы напісаць. Я захапілася гэтай ідэяй, бо ў газетных камандзіроўках сустракалася з такімі жанчынамі і яны рабілі на мяне моцнае ўражанне. Ды і з дзяцінства памятала ўдоў загінулых партызан… А потым проста прынесла яму ўжо гатовую кнігу.

— «У вайны не жаночы твар»…

— І пачула: «Якое шчасце, што не я, а вы ўзяліся за гэтую тэму»… — «Чаму, Алесь Міхайлавіч?» — «Мне ў галаву не прыйшло б пра нейкія рэчы спытаць, я нават не ведаў, што вы так мысліце, жанчыны, так глядзіце: час па-іншаму, страх па-іншаму — у вас усё неяк інакш». Вось, вось такая была вучоба!

— Чаму, на ваш погляд, ён так відавочна цягнуўся ў творчасці да «мы», да суаўтарства?

— Сапраўды, «мы» гучала пастаянна. Навошта яму так патрабавалася калектыўнасць: ад недахопу часу, або яны з Брылём, Калеснікам, Граніным па ходу асэнсоўвалі ўсё гэта, або яшчэ нешта іншае?.. Не ведаю.

Асабіста я з вучобы ў Адамовіча вынесла ідэю новага жанру. Да тонкасцяў і глыбіні абмеркавання, далейшага шляху не даходзіла: ён быў моцна заняты сваёй дарогай, меў вельмі шмат спраў і сустрэч. Ну і жыў на два дамы і на дзве краіны — гэта ўсё вельмі складана.

Таму далей ішла абсалютна самастойна. І, па-мойму, пасля другой кнігі зразумела, што павінен нарадзіцца цыкл з пяці-сямі кніг, каб закрануць усю нашую гісторыю. Вядома, тады я яшчэ не ўяўляла, чым гэтая гісторыя скончыцца. Потым ужо проста ішла следам за жыццём.

— У масавым уяўленні Адамовіч — найперш пісьменнік вайны. Хоць, на маю думку, насамрэч ён пісаў нешта больш універсальнае — пра тое, як чалавек прывыкае да зла і як зло робіцца нормай.

— Калі згадваю даўнія размовы, то мы гаварылі сапраўды менавіта пра чалавечую прыроду, як ён адкрываў для сябе еўрапейскі досвед, а той рабіўся яго асабістым — вось пра што разважалі.

Тады ў паветры літаральна вісела праблема новай сусветнай катастрофы, мы непакоіліся, што ўсё магло скончыцца выбухам.

Недзе ў 1984‑м ці 85‑м у Мінску нават прайшла канферэнцыя, прысвечаная пагрозе ядзернай вайны. Пасля аднаго з асноўных дакладчыкаў выклікалі ў ЦК і загадчык аддзела культуры Іван Антановіч пачаў прафілактычную гутарку на павышаным голасе: «Што вы ўсё палохаеце атамнай бомбай? Адкуль вы ўзялі, што загіне ўсё чалавецтва?!»

А пасля аргументаў Адамовіча сказаў яму: «Калі нават ад усяго нашага народа застанецца ў жывых дзесяць чалавек, задача ў тым, каб яны былі савецкімі людзьмі». Скончыў прыблізна наступным: «У гэтым я бачу мэту сваёй працы, але і вашай, пісьменніцкай, таксама».

Аднак Адамовіч жыў іншай філасофскай дылемай: націснуць ці не кнопку з ядзернай бомбай. Ён імкнуўся літаратурна асэнсаваць, што станецца пасля таго з чалавецтвам і звычайным чалавекам, і не толькі савецкім або камуністам… У сваіх эсэ ён быў бліскучым мысляром, асобай сусветнага маштабу.

— Дарэчы, тая класічная дыскусія ў ЦК здарылася літаральна напярэдадні Чарнобыльскай катастрофы… Прадчуванне спраўдзілася, хоць і ў другой форме. Але ў роздумах пра маштабнае не выпадала і пастаянная пільная ўвага Адамовіча да перажыванняў так званых простых людзей. Наогул, да сведкаў важных падзей. Урок?

— Яшчэ раз: гэта было вельмі важна — прызнаць сведку галоўнай асобай літаратуры.

Заўсёды ўспамінаю, як адзін верталётчык, што скідаў мяшкі з пяском на рэактар, папрасіў сустрэцца, а я кажу, што не маю часу. Ён: «Не, яго няма ў мяне…» Сустрэліся: чалавек быў як шкілет — не жылец… І сказаў: «Добра, што вы не з нататнікам, а з дыктафонам, бо раскажу, што бачыў, але не зразумеў. Можа, і вы не даберацеся да праўды, але настане час, калі людзі гэта зразумеюць».

Галоўны пасыл Адамовіча, як я сама для сябе яго сфармулявала, ход яго думак быў пра гэта: убачыць жыццё, рэальнасць вачамі і вушамі сведкаў. Так лягчэй дабрацца да праўды.

— Адкуль у Адамовіча такая ўвага да сотняў адценняў трагедыйнага? З уласна перажытага ў вайну?

— Не толькі ў яго. Быкаў, Астаф’еў, Кандрацьеў — іх шмат. Гэтае пакаленне вырасла ў жаху і крыўдзе… Выскачыць з такога кола вельмі цяжка. А тое, што гэта ўдалося некаму з майго пакалення ці мне ў прыватнасці, — не таму, што мы разумнейшыя, а таму, што разумнейшыя на пяцьдзясят гадоў. Проста мы на час разумнейшыя. Нам ужо іншае дасталася.— 

І пры ўсім тым — ізноў новы круг у вайны, ізноў «Цынкавыя хлопчыкі»… Няхай цяпер дроны лётаюць і ўжо не патрэбныя тысячы танкаў, але пытанні ўсё тыя ж. Чалавек пакуль не выкараскаўся з цемры бездані. Напэўна, людзі гэтак жа доўга адвучваліся ад людаедства.

— Каб сёння можна было выбраць: нешта спытаць у Адамовіча ці нешта яму расказаць — што б вы выбралі?

— Я ўважлівая слухачка, якая любіць пры гэтым задаваць пытанні. Распытвала б, напрыклад, чаму мы не можам вырвацца з гэтага кола гвалту. Чаму так і не наступіў «Канец гісторыі» Фукуямы?

Быў час, калі Адамовіч гаварыў з Далай-Ламам. Мелася выйсці кніга размоў пра зло і дабро, пра тое, куды мы выбраліся і ці выбраліся наогул, пра філасофскае разуменне жыцця. На жаль, нешта перашкодзіла — кніга не з’явілася.

Калі хадзіла па чарнобыльскай зямлі, то думала: чаму старажытныя індзейцы, калі забівалі жывёліну дзеля свайго жыцця, прасілі ў яе прабачэння і ніколі не забівалі больш, чым было патрэбна? А мы да гэтага ўзроўню не дацягнулі. Мы кінулі тых жывёлін і сышлі, а потым вярнуліся салдаты і пачалі расстрэльваць гэтых братоў меншых, асабліва свойскіх. Яны даверліва цягнуліся да людзей, а пасля расправы ацалелыя жывёлы пачалі людзей баяцца.

То-бок шмат новых пытанняў, якія толькі-толькі пачалі падымацца, ізноў сышлі і распусціліся ў гэтай культуры гвалту.

— Хачу пад канец размовы вярнуцца да самага пачатку вашага знаёмства…

Ледзь скончыла ўніверсітэт, калі атрымала заданне зрабіць з ім інтэрв’ю. Якраз выйшла «Я з вогненнай вёскі». Рыхтуюся, перачытваю кнігу — што ні драбніца, то філасофія чыстага жаху… Датэлефанавалася, прашу сустрэцца. «Добра». Але без прызначэння часу.

Праз колькі дзён сяджу ў рэдакцыі, раптам адчыняюцца дзверы — Адамовіч.

«Хто Алексіевіч? Вы тэлефанавалі мне». — «Ой, упершыню класік сам прыходзіць сюды…»

Смяецца. У яго паводзінах было нешта хлапечае, добрае — і ўвогуле вельмі шмат якасцяў, якім можна павучыцца.

Прыгожы, разумны чалавек, жывы класік без п’едэстала. Пра сябе ў бронзе ён, напэўна, не думаў. Яму многія тэлефанавалі з просьбамі і запрашэннямі. Жонка сварылася: «Сэрца… Беражы сябе!» Куды там — гэтага ён не ўмеў: тут жа адгукаўся, тут жа ішоў.

Яго шалёна цікавіла жыццё. Так і казаў: «жывое жыццё». Ён наогул любіў дакладныя фармулёўкі: жыццё мёртвае, жыццё жывое… Але заўсёды — жыццё.

— І побач з гэтым — смерць. Чаму, разумеючы свой маштаб, не захацеў быць пахаваным ні на прэстыжных маскоўскіх, ні на мінскіх могілках, а выбраў родную Глушу?

Гэта філасофія сувязі з той зямлёй, адкуль ты. Я была на яго магіле не раз… Той выбар — абсалютна думка мастака. Пра пачатак і канец.

У цэлым мы далёкія ад таго сэнсу жыцця, пра які вялікія розумы толькі здагадваліся. Адамовіч таксама прабіваўся да яго — і хацеў пра гэта сказаць, і спрабаваў. З ім было цікава гаварыць на ўзроўні такіх ідэй. І падобную размову цяжка ўявіць з кімсьці з іншых пісьменнікаў.

Памятаю сваю апошнюю сустрэчу з Алесем Міхайлавічам. Я была ў яго дома, мы доўга гутарылі. Потым ён спахапіўся: «Мне трэба ісці ў Дом літаратараў! — і працягвае: — Давайце спачатку вас правяду, а потым спушчуся ў метро».

Я нават не думала, што гэта развітанне. Здаецца, ужо каля падземкі спытала пра самаадчуванне. Памаўчаў і кажа: «Ну, не вельмі добра, але… Але, ведаеце, Света, цікава будзе паглядзець: а што ж там? А што ж там? Няўжо ўсё толькі заканчваецца?»

Развярнуўся, пайшоў, а я думаю: божа, нават туды яму хочацца зазірнуць і прадумаць… І ўсё — цягам месяца памёр.

— Містычная гісторыя…

Нібыта простая, але вельмі моцная. Гэта — Адамовіч.