Bây giờ đang là mùa gặt. Khắp các miền quê, những chiếc máy gặt liên hợp tấp nập trên đồng ruộng, máy đi đến đâu, những hạt lúa vàng óng, sạch bong được thu về đến đó. Rơm rạ sau mùa gặt cũng được cuộn tròn vuông vức, xếp thành từng hàng dài dọc theo sườn đê, đợi xe đến chở đi. Thời đại máy móc tiện lợi và nhanh chóng biết bao. Vậy mà, mỗi lần nhìn những cuộn rơm vàng giữa cánh đồng, lòng tôi lại xao động, rưng rưng nhớ về góc sân nhà cũ ngày xưa. Tôi nhớ những sáng những chiều, dáng mẹ gầy gò lặng lẽ ngồi tước từng sợi rơm vàng óng, nâng niu bện chiếc chổi rơm.

Rơm mùa cũ. Ảnh: Báo Thanh Hóa.

Những năm của thập niên chín mươi, quê tôi thuộc vùng thuần nông. Sau mùa gặt, khi thóc khô khén đã yên vị trong bồ thì cũng là lúc cả nhà bắt đầu lo liệu đến phần rơm rạ. Rơm được phơi rải đều khắp sân, tràn ra cả ngõ cho đến khi chuyển sang màu vàng óng, khô cong mới cào lại để chất thành đống. Một phần rơm để dành cho trâu ăn, đun nấu dần, phần tốt nhất dành lại để bện chổi. Rơm bện chổi không phải loại nào cũng dùng được, mà phải chọn cho bằng được loại rơm nếp sợi dài, dẻo dai và óng mượt. Thường thì phần rơm quý ấy sẽ được tuốt, phơi riêng từ trước.

Để bện được một chiếc chổi rơm vừa đẹp vừa bền, đòi hỏi người làm phải có sự kiên nhẫn và đôi bàn tay khéo léo. Tôi nhớ nhất những buổi chiều muộn, khi cái nắng gắt đã dịu, mẹ ngồi bện những sợi rơm vàng óng. Dụng cụ của mẹ chẳng có gì cầu kỳ: một sợi dây thừng nhỏ, thanh tre ngắn làm lõi cán chổi. Với đôi bàn tay thô ráp khéo léo, mẹ bắt đầu bằng việc gom từng nắm rơm nhỏ, xếp đều tăm tắp rồi dùng dây siết chặt. Không gian chiều quê cứ thế trôi đi trong tiếng dây miết riền riệt vào rơm rạ, đều đặn và bình yên đến lạ kỳ.

Mẹ ngồi bện những sợi rơm. Ảnh: Tuyết CB.

Cái khéo của mẹ là bện sao cho phần cổ chổi thật chặt, các nấc bện đều tăm tắp. Mẹ vừa bện vừa dùng chân đạp giữ dây để tạo lực siết, mồ hôi rịn ra trên trán, thấm loang lổ cả vạt áo nâu sòng. Khi phần cán đã chắc, mẹ dùng con dao sắc bén chặt bằng phần đuôi cán, rồi xòe rộng phần lưỡi chổi ra, tỉ mẩn cắt tỉa. Chiếc chổi rơm mới tinh ra đời, vàng ruộm như một tác phẩm nghệ thuật thơm mùi đồng ruộng, mùi mồ hôi của mẹ xen lẫn vị nắng quê hanh hao.

Lũ trẻ con chúng tôi ngày ấy đứa nào cũng mê chiếc chổi rơm mới. Chổi mới bện xong quét nhà thích lắm, sợi rơm cứng cáp lướt trên nền gạch đất hay nền xi măng, cuốn sạch bụi bẩn, mỗi cái hơi phiền là những ngày đầu, chổi mới thường hay rụng chút ít bụi rơm dặm.

Mẹ có thói quen cứ mỗi sáng sớm, khi tiếng gà vừa gáy rộ là đã dậy quét tước sân nhà. Tiếng chổi rột roạt trên mặt sân gạch, nhẹ nhàng phá tan cái tĩnh mịch của màn sương sớm, gọi lũ chim giật mình thức dậy hót vang.

Chiếc chổi rơm gắn bó với gia đình tôi qua bao nhiêu năm tháng gian khó. Nó không chỉ dùng để quét nhà, quét sân mà nó còn là nguồn thu để mẹ trang trải vào việc học cho anh em tôi. Khi chổi đã cũ, mòn vẹt đi một nửa, mẹ lại “hạ cấp” cho nó xuống để quét chuồng gà, chuồng lợn. Và đến khi chỉ còn trơ lại cái cán cụt ngủn, chiếc chổi rơm lại hoàn thành sứ mệnh cuối cùng của mình nơi xó bếp, làm mồi nhóm cho những thanh củi ướt bốc cháy bập bùng, nấu chín nồi cơm thơm dẻo đầu mùa. Một vòng đời của rơm rạ, từ đồng ruộng vào nhà, rồi lại tan vào tro bếp để trở về bón dưỡng chất cho đất, tận hiến đến sợi cuối cùng.

Bây giờ, những ngôi nhà cao tầng mọc lên, sàn nhà lát gạch men bóng lộn hay lát gỗ sang trọng. Người ta quen dùng chổi nhựa đủ màu sắc, dùng máy hút bụi chạy êm ru. Tiếng chổi rơm trên sân gạch ngày xưa đã lui dần vào dĩ vãng, là âm thanh “xa xỉ” khó lòng tìm lại. Những chiếc chổi rơm có chăng chỉ còn xuất hiện ở những góc bếp miền quê, hoặc được bày bán như một món hoài niệm cũ nơi phố thị.

Cuộc sống ngày càng hiện đại, con người ta càng chuộng những gì nhanh, tiện lợi. Những phòng khách thơm nức mùi tinh dầu, nền nhà sạch bóng không một hạt bụi, và tôi cũng thế. Thế nhưng, cứ mỗi độ mùa gặt về, nhìn khoảng sân bê tông trống trải trước nhà, lòng tôi lại trào dâng một niềm nhớ. Tôi nhớ dáng mẹ ngồi bện chổi trong nắng nhạt, giữa những đon rơm vàng óng, nhớ mùi rơm nếp thơm thơm, và nhớ da diết cái âm thanh bình dị của thuở cơ hàn - thứ âm thanh của quê hương, của gia đình và của một thời thương nhớ chổi rơm ấm áp, nghĩa tình.

Đon rơm vàng của mẹ. Ảnh: Tuyết CB.

Vài nắm rơm nếp vàng óng, mấy sợi dây, một đoạn tre làm cán. Vậy mà qua đôi bàn tay mẹ, một vật dụng thân thuộc, hữu ích ra đời. Tôi trộm nghĩ, những chiếc chổi hiện đại bây giờ, có lẽ là "phiên bản" phát triển từ những chiếc chổi tre của ông bà cụ kỵ ta xưa kia.