• Projekt reformy przepisów o przedawnieniu roszczeń zmienia sposób ustalania początku biegu terminu: znaczenie ma mieć moment, w którym wierzyciel dowiedział się lub mógł się dowiedzieć o roszczeniu i osobie zobowiązanej.
• Wniesienie pozwu, wszczęcie egzekucji czy mediacji nie będzie już automatycznie uruchamiać całego terminu od początku. Firmy będą musiały znacznie uważniej kontrolować czas na podjęcie kolejnych działań.
• Nowe regulacje mają objąć tylko roszczenia, których bieg przedawnienia rozpocznie się po wejściu ustawy w życie. Przez pierwsze lata firmy i sądy mogą jednak mierzyć się z rozbieżnościami interpretacyjnymi.

Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego proponuje gruntowną reformę przepisów o przedawnieniu roszczeń. Jednym z jej głównych założeń jest odejście od obecnego systemu wielu różnych terminów, zależnych od rodzaju roszczenia, charakteru umowy i podstawy prawnej.

Dziś regulacje dotyczące przedawnienia są rozproszone w wielu aktach prawnych, a ustalenie właściwego terminu bywa jednym z najważniejszych elementów sporu. Zdaniem projektodawców system jest nadmiernie skomplikowany i niespójny, a spory o kwalifikację umowy mogą przesądzać o możliwości dochodzenia należności.

Projekt wprowadza ogólną zasadę, zgodnie z którą termin przedawnienia wyniesie 3 lata dla wszystkich roszczeń. Taki termin obowiązuje obecnie dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej i o świadczenia okresowe. Tutaj nic się nie zmieni. Skróci się za to termin dla pozostałych roszczeń - w tym wypadku obecny standardowy termin wynosi 6 lat. Roszczenia stwierdzone prawomocnym orzeczeniem przedawnią się z upływem dziesięciu lat. Koniec terminu przedawnienia przypadać będzie na ostatni dzień roku kalendarzowego.

Najpoważniejsza zmiana leży jednak gdzie indziej. Intencją autorów projektu jest usunięcie licznych przepisów przewidujących odrębne terminy dla określonych rodzajów umów. Dla przykładu, w obecnym stanie prawnym termin przedawnienia roszczeń z umowy o dzieło wynosi 2 lata. W przypadku roszczeń z umowy o roboty budowlane może wynosić 3 lata. Niejednokrotnie strony spierają się, jaki charakter ma łącząca je umowa.

Z perspektywy biznesowej jest to krok w dobrą stronę. Jako pełnomocnik w sporach gospodarczych lub arbiter rozstrzygający spory między przedsiębiorcami wielokrotnie obserwowałem sytuacje, w których spór o kwalifikację umowy miał większe znaczenie dla wyniku procesu niż pozostałe zagadnienia prawne i faktyczne. Ujednolicenie terminów powinno ograniczyć tego rodzaju problemy - komentuje dla WNP Maciej Durbas, adwokat i wspólnik w KKG Legal.

- Można byłoby jednak przy okazji wprowadzania tych zmian rozważyć odejście od zasady przedawniania się roszczeń na koniec roku. Obecne rozwiązanie powoduje kumulację pracy prawników w ostatnim kwartale roku, gdy konieczne jest wnoszenie pozwów przed terminem przedawnienia, a następnie sekretariatów sądu w pierwszym kwartale roku kolejnego, gdy sprawy są rejestrowane i kierowane do rozpoznania. Rozłożenie tego obciążenia, np. pomiędzy dwa półrocza, mogłoby usprawnić funkcjonowanie całego systemu – dodaje prawnik.

Poważne zmiany dotkną także sposobu liczenia terminu przedawnienia. Projekt odchodzi od obecnej koncepcji, zgodnie z którą w wielu przypadkach - zwłaszcza w roszczeniach kontraktowych - przedawnienie biegnie od wymagalności roszczenia, niezależnie od tego, czy wierzyciel miał świadomość jego istnienia.

Jeśli zmiany wejdą w życie - wiedza wierzyciela (tj. powstanie stanu, w którym wierzyciel dowiedział się albo z łatwością mógł się dowiedzieć o istnieniu roszczenia i osobie zobowiązanego), będzie miała znaczenie, podobnie jak ma to miejsce obecnie w przypadku roszczeń deliktowych. Jednocześnie projekt przewiduje dziesięcioletni termin ostateczny, który ma zapewnić stabilność obrotu i definitywnie zamknąć możliwość dochodzenia roszczeń po upływie odpowiednio długiego okresu.

Dla przedsiębiorców jest to zmiana istotna zwłaszcza w bardziej złożonych relacjach handlowych, gdzie szkoda lub naruszenie umowy ujawniają się dopiero po pewnym czasie.

Równie ważna jest propozycja odejścia od klasycznej zasady, zgodnie z którą sąd uwzględnia przedawnienie dopiero po podniesieniu zarzutu przez pozwanego. Obecnie wyjątek od tej reguły dotyczy konsumentów.

Według proponowanych zmian wyjątek konsumencki stanie się zasadą - sąd będzie uwzględniał przedawnienie z urzędu.

To zmiana, która może istotnie wpłynąć na strategię procesową przedsiębiorców. Dziś zdarzają się sytuacje, w których przedawnione roszczenie zostaje zasądzone wyłącznie dlatego, że pozwany nie podniósł odpowiedniego zarzutu. W nowym modelu takie przypadki mają należeć do rzadkości.

Projekt przewiduje także odejście od obecnej konstrukcji, zgodnie z którą wniesienie pozwu czy wszczęcie egzekucji przerywa bieg przedawnienia i powoduje jego rozpoczęcie od nowa. W zamian zasadą ma być możliwość wniesienia sporu do sądu w określonym terminie od kilku miesięcy do kilku lat po zakończeniu np. mediacji, postępowania pojednawczego czy egzekucyjnego.

W praktyce, po wejściu w życie zmian, wszyscy będziemy musieli na nowo zaplanować dochodzenie roszczeń. Należy spodziewać się większej dyscypliny w zarządzaniu wierzytelnościami, uważniejszego monitorowania terminów przedawnienia roszczeń oraz wcześniejszego kierowania spraw do sądu lub arbitrażu - ocenia Maciej Durbas.

Projekt niewątpliwie odpowiada na wiele realnych problemów obecnego systemu i powinien zwiększyć przejrzystość obrotu gospodarczego. Nie oznacza to jednak, że przedsiębiorcy od razu zyskają pełną przewidywalność.

Tak szeroka reforma będzie wymagała wypracowania nowej praktyki sądowej, np. w zakresie ustalania momentu, w którym wierzyciel „dowiedział się albo z łatwością mógł się dowiedzieć” o roszczeniu.

Pierwsze lata po wejściu w życie zmian mogą przynieść istotne rozbieżności interpretacyjne, które ostatecznie będzie musiał rozstrzygnąć Sąd Najwyższy. Ma to tym większe znaczenie, bo zmiany mają wejść w życie w krótkim czasie, już dwa tygodnie po ogłoszeniu ustawy.

Co ważne, nowe przepisy mają dotyczyć nowych roszczeń, zaś wcześniejsze (tj. te, co do których termin przedawnienia rozpoczął bieg przed wejściem w życie nowych regulacji) będą przedawniać się według dotychczasowych zasad.

- Część zmian należy ocenić z pewnością pozytywnie - choćby dążenie do unifikacji terminu przedawnienia. Część zmian budzi moje wątpliwości - np. krytyka autorów projektu wobec zabezpieczenia roszczeń i jego wpływu na bieg przedawnienia - podsumowuje Maciej Durbas.

- Warto jednak w każdym razie na etapie pracy w parlamencie dopilnować, by regulacja była spójna i kompletna i uszczelnić ewentualne luki. Ostatnia duża zmiana przepisów o przedawnieniu, która weszła w życie w 2018 r., przez kilka lat wywoływała wątpliwości i jeszcze w 2025 r. zapadały w jej przedmiocie uchwały Sądu Najwyższego. Autorzy nowego projektu dostrzegli te wyzwania i niejednokrotnie widać ich intencję do jak największego uproszczenia rozwiązań (np. w zakresie przepisów przejściowych). Niemniej jednak przedsiębiorcy muszą przygotować się na okres niepewności - dodaje Maciej Durbas.