Geçen hafta Kiev’deki bir basın toplantısında iki cumhurbaşkanına (Ukrayna Cumhurbaşkanı Volodimir Zelenski ve Moldova Cumhurbaşkanı Maia Sandu) Cumhuriyet adına sorular sordum. Zelenski’nin söylediklerini bir diğer yazıya bırakarak burada Moldova cumhurbaşkanıyla konuşmama değineceğim.

Doğu Avrupa’da Ukrayna’dan sonra patlamaya hazır barut fıçısı Moldova. Burası, 30 bin kilometrekare civarında yüzölçümü ve -göçlerden sonra- 2.5 milyonu bile bulmayan nüfusuna karşın kendi içinde çok sayıda siyasi ve etnik çatışma unsuru barındırıyor. Ayrıca konumu nedeniyle ne Rusya’nın ne de Batı’nın kendi kaderine bırakmak isteyeceği ülkelerden...

Etnik Moldovalılarla Rumenler aynı kökenden. Bu nedenle zaman zaman Romanya’yla Moldova’nın birleşmesi gündeme geliyor. Rumen milliyetçileri 1918 yılındaki “Büyük Romanya”ya dönülmesini savunuyor ve Moldovalı diye ayrı bir halkın olmadığını, bunun bir Sovyet icadı olduğunu savunuyor. Kısaca söylersek bugünkü Moldova toprakları bir zamanlar Boğdan Prensliği’nin parçasıyken 1812’de Rusya’ya katılmış, 1918’de Romanya burasını tekrar ele geçirmiş, 1940’taysa Romanya burayı Sovyetler’e teslim etmişti. İşte bu 1918-1940 dönemi Moldova’da farklı kesimler farklı şekilde değerlendiriyor. Kimileri o döneme özlem duyarken (veya bunu Avrupa Birliği’ne girmenin kestirme bir yolu olarak görürken) Batı yanlısı Moldovalıların bile önemli bir bölümü, AB üyeliğini ayrı, Romanya’yla birleşmeyi ayrı şeyler olarak görüyor. Öte yandan şimdiki cumhurbaşkanı Maia Sandu’nun iktidara gelmesinden bu yana Romanya’yla birleşme eğilimleri güçlendi, Sandu’nun kendisi de Rumen pasaportuna sahip ve referandum olursa birleşmeden yana oy kullanacağını söyledi.

Öte yandan Moldova’da bu birleşmeye karşı olanlar var. Birincisi ülkenin doğusunda, Slav kökenli nüfusun yaşadığı ayrılıkçı Transdinyester bölgesi. Sadece 4 bin kilometrekarelik bu bölgedeki Slav nüfus 1990’ların başında Moldova’da Romanya’yla birleşme eğilimlerinin artması üzerine, Rus ordusunun da desteğiyle bağımsızlığını ilan etmişti.

Romanya’yla birleşmeyi istemeyen diğer kesim ise güneyde yaşayan Gagavuz Türkleri. Gagavuzlar tarihsel olarak Rusya’ya yakınlık duyarken Rumen milliyetçiliğine tepki gösteriyor. Bu sebepten Gagavuzlar da 90’ların başında isyan etmiş, Türkiye’nin araya girmesiyle 90’ların ortasında Gagavuz Yeri özerk bölgesi kurulmuştu. Gagavuzlar, Moldova’nın AB üyeliğine de karşı çıkıyor (etnik Moldovalıların da önemli kısmı AB üyeliğine karşı). Ancak Gagavuzya’nın Transdinyester’den de ufak bir yer olmasına (sadece 1800 kilometrekare) ek olarak burası, dış desteğe de sahip değil. Fakat Moldova makamları burasını sürekli bir tehdit unsuru olarak görüyordu.

Rusya’nın Ukrayna’ya saldırısının tıkanıp kalması, Rusya’dan daha uzak mesafedeki Moldova’nın dönüştürülmesi konusunda Batılı çevrelere fırsat sundu. Gagavuz Yeri’nin Rusya’ya yakın çizgideki başkanı yolsuzluk suçlamasıyla tutuklanırken geçen ay Moldova Anayasa Mahkemesi, Gagavuz Yeri’nin özerkliğini kısıtlayan kararlar aldı.

Sandu’ya, Gagavuzya’daki durumu sordum. Bana, Gagavuzların özerkliğinin kısıtlanmasının söz konusu olmadığını fakat Rusya’nın burasını hibrit savaş için kullandığını, kendisinin bu çabalara karşı olduğu yanıtını verdi. Burasının ikinci bir Transdinyester’e dönüşeceğine inanmadığını da ekledi.

Ne var ki her ne kadar şu anda Gagavuzların asimilasyonu gibi bir durum söz konusu olmasa da merkezi hükümetin “Rus etkisine karşı mücadele” bahanesiyle Gagavuzları etkisizleştirme ve Romanyayla birleşmeye bir adım daha yaklaşma çabasında olduğunu söylemek mümkün. Türkiye’nin yakından ilgilenmesi gereken bu konuyu yazmaya devam edeceğim.