Z każdym rokiem konsumujemy coraz więcej informacji – według badania University of California w San Diego już w 2008 roku na przeciętnego człowieka spadało około 34 GB danych dziennie, a od tamtej pory liczba ta wielokrotnie wzrosła. Paradoks polega na tym, że im więcej treści do nas dociera, tym silniejsze bywa poczucie, że właściwie niewiele rozumiemy.

Intuicyjnie szukamy winy w sobie albo epoce cyfrowego chaosu. Problem leży jednak głębiej – w samych mediach, które grają według zasad, gdzie rzetelność informacji nie jest priorytetem. Dobra wiadomość? Da się w tym środowisku poruszać świadomie – pod warunkiem że wiemy, jak ono na nas działa.

Ekonomia kliknięcia

Głównym modelem biznesowym większości serwisów informacyjnych jest reklama, a reklamodawcy płacą za wyświetlenia. To prosta zależność – i właśnie dlatego redakcje nie rywalizują o to, kto lepiej wyjaśni dany temat, tylko co skuteczniej przyciągnie wzrok czytelnika.

Stąd biorą się clickbaity, czyli nagłówki zaprojektowane tak, żeby wywołać emocje – zaciekawienie, oburzenie, lęk – zanim jeszcze zdążymy ocenić, czy treść jest warta naszego czasu. To nie kwestia niekompetencji dziennikarzy. To mechanizm systemu, w którym uwaga czytelnika jest walutą, a redakcja musi ją pozyskiwać każdego dnia.

Problem zaczyna się wtedy, gdy ten mechanizm staje się dominującym sposobem kontaktu z informacją. Zamiast spójnego obrazu świata budujemy go na wyrwanych z kontekstu nagłówkach, które dobrano nie pod kątem istotności, lecz klikalności. Dlatego po tygodniu czytania portali informacyjnych łatwo nabrać przekonania, że świat jest bardziej niebezpieczny niż kiedykolwiek – choć większość globalnych wskaźników mówi coś odwrotnego. Z czasem zaczynamy mylić intensywność przekazu z jego wagą.

Ciągły alarm, który przestaje alarmować

Do tego dochodzi zjawisko, które można nazwać inflacją pilności. Dopiski typu „PILNE” czy „BREAKING NEWS”, migające powiadomienia push oraz liczniki osób śledzących informacje w danej chwili sugerują, że właśnie dzieje się coś wyjątkowego. Tyle że gdy wszystko jest pilne, nic tak naprawdę pilne nie jest.

Liczne badania psychologiczne potwierdzają to intuicyjne przeczucie – mózg stale bombardowany sygnałami nadzwyczajności stopniowo się na nie uodparnia. Zaczynamy traktować stan ciągłego alarmu jako normę. W efekcie tracimy zdolność rozróżniania między informacjami naprawdę ważnymi a tymi, które jedynie udają ważne.

Powstaje przy tym błędne koło: im bardziej czujemy, że coś nam umyka, tym gorliwiej konsumujemy kolejne treści – a im więcej konsumujemy, tym bardziej chaotyczny robi się obraz, który z nich składamy. Nigdy nie zostajemy przy jednym temacie wystarczająco długo, żeby go faktycznie przemyśleć.

Algorytm wie lepiej – ale czy na pewno?

Jest jeszcze jeden element, o jakim rzadko mówi się wprost. Treści w serwisach informacyjnych nie trafiają do nas przypadkowo – dobiera je algorytm, którego jedynym celem jest zatrzymać nas na stronie jak najdłużej.

Oznacza to, że dwie osoby otwierające ten sam portal mogą zobaczyć zupełnie inny przegląd dnia. Algorytm uczy się, na co reagujemy i serwuje nam więcej tego samego. Jeden czytelnik dostanie głównie politykę, drugi afery celebryckie, trzeci katastrofy żywiołowe. Każdy z nich ma poczucie, że jest na bieżąco – tyle że z inną wersją rzeczywistości.

W konsekwencji tracimy coś, co kiedyś było oczywiste – wspólny punkt odniesienia. Trudniej rozmawiać o świecie, gdy każdy człowiek widzi jego inny fragment, dobrany tak, żeby, jak najdłużej trzymał go przy ekranie.

Jak się z tego wyrwać?

Najczęściej słyszana rada brzmi: ogranicz czas przed ekranem. Problem w tym, że nie dotyka ona sedna sprawy – zwłaszcza że rzadko zauważamy, jak bardzo ucierpiała nasza zdolność koncentracji. Godzina scrollowania clickbaitów i godzina czytania rzetelnej analizy to ten sam czas ekranowy, ale zupełnie inny efekt. Ważniejsze od tego, jak długo scrollujemy, jest to, co konkretnie przeglądamy.

Coraz więcej osób ma dość medialnego chaosu i szuka czegoś, co go przełamie. Dowodem na to jest np. zdobywająca popularność aplikacja Sedno, która zamiast niekończącego się feedu daje codzienną dawkę kilkunastu najważniejszych wiadomości z Polski i ze świata. Bez szumu, jednostronnej narracji, wyścigu o kliknięcia lub dziesiątek powiadomień.

I są to dobre wieści, bo na koniec dnia to nie algorytm powinien decydować, co wiemy o świecie – tylko my sami. Przyzwyczajenia da się zmienić, wystarczy zacząć od jednej decyzji: wybrać miejsce, które traktuje naszą uwagę jako coś cennego, a nie jako zasób do wyeksploatowania.