Wat gebeurt er als zorgprofessionals moeten handelen tegen hun eigen morele kompas in? Fenna Heyning verkent de stille impact van morele verwonding en waarom juist het zwijgen zo schadelijk is.

Eigen archief Fenna Heyning

Achteraf zie ik dat ik in mijn werk als hematoloog en als aios te maken had met morele verwonding. Toen kende ik die term nog niet. Ik voelde wel de pijn, maar kon er geen woorden aan geven. Schrijven helpt me om die ervaring te verwerken. Het is ook de reden dat dit onderwerp me blijft bezighouden.

Wat me het meest raakt, is niet alleen wat er gebeurde, maar vooral wat er níét gebeurde: er werd niet over gesproken. Die stilte was oorverdovend. Ik vroeg me af: ben ik de enige die dit zo voelt? Of voelen collega’s hetzelfde, maar zeggen ze niets? En zo ja, waarom niet?

Die zwijgcultuur maakt eenzaam. Juist op een plek waar je samenwerkt en afhankelijk bent van elkaar.

Morele verwonding – in het Engels moral injury – ontstaat wanneer je als professional moet handelen tegen je eigen morele kompas in. Dat kan wringen, soms diep. Het begrip komt oorspronkelijk uit de militaire wereld. Soldaten voerden daar opdrachten uit die voor hen moreel niet klopten, maar voelden geen ruimte om te weigeren.

In de zorg speelt iets vergelijkbaars. Ook hier kunnen situaties ontstaan waarin je weet: zo wil ik het niet doen, maar toch gebeurt het. Dat laat sporen na. Morele verwonding is iets anders dan een posttraumatische stressstoornis, maar kan net zo ingrijpend zijn.

Amerikaans psychiater Wendy Dean stelde de vraag of morele verwonding ook voorkomt onder zorgverleners. Het antwoord is duidelijk: ja, en vaker dan we denken. Dat verbaast me niet. In de zorg werken mensen met een sterk gevoel voor wat goede zorg is. Juist daarom kan het zo schuren als de praktijk anders uitpakt.

Als er één richting is voor een oplossing, dan is het deze: doorbreek het stilzwijgen.

Nare gebeurtenissen zijn niet altijd te voorkomen, hoe hard we ook werken. Maar het helpt enorm als we ze bespreekbaar maken. Als er woorden zijn voor wat pijn doet. Dat geeft erkenning en steun.

Ik heb zelf ervaren hoe zwaar het is als die woorden ontbreken. En hoe belangrijk het is dat ze er wél komen.

De komende maanden ga ik in deze blogserie verschillende vormen en voorbeelden van morele verwonding bespreken. Ik ben benieuwd naar jullie ervaringen. Herkennen jullie dit in je eigen werk? En wat helpt om met die morele pijn om te gaan?

Die inzichten neem ik graag mee in de volgende blogs.

Door Fenna Heyning, zorgtransformator, internist np en storyteller