System finansowania Kościoła w Polsce od lat pozostaje jednym z zapalników debaty publicznej. Szczególne emocje budzi kwestia emerytur duchownych, która okazuje się znacznie bardziej złożona, niż mogłoby się wydawać. Zawiłości sięgające jeszcze czasów PRL sprawiają, że kwoty świadczeń wypłacanych księżom i siostrom zakonnym potrafią znacznie się różnić.

Zdjęcie ilustracyjne /Shutterstock

Wiek emerytalny duchownych nie różni się od powszechnego. Kobiety, w tym siostry zakonne, mogą przejść na emeryturę w wieku 60 lat, a mężczyźni, w tym księża, w wieku 65 lat. Na tym jednak podobieństwa do sytuacji przeciętnego pracownika w dużej mierze się kończą.

Duchowni mogą liczyć na emerytury z ZUS-u, jak i Funduszu Kościelnego

Emerytury duchownych w Polsce pochodzą z dwóch źródeł: Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz Funduszu Kościelnego. O tym, jak wysokie będzie świadczenie, decyduje jednak przede wszystkim to, czy duchowny był zatrudniony na etacie.

Duchowni pracujący jako katecheci w szkołach, kapelani w szpitalach czy podejmujący się innego rodzaju zatrudnienia, odprowadzają składki do ZUS na takich samych zasadach, jak inni pracownicy. Ich emerytury naliczane są według ogólnych reguł, a pracodawca opłaca pełne składki tak jak w przypadku pozostałych pracowników.

Inaczej sytuacja wygląda w przypadku duchownych, którzy poświęcili się wyłącznie posłudze duszpasterskiej. Zobowiązani są oni do opłacania wyłącznie 20 proc. składki, przy czym pozostałe 80 proc. pochodzi z Funduszu Kościelnego. Wyjątkowy przypadek stanowią członkowie zakonów kontemplacyjnych klauzurowych oraz misjonarze, którym Fundusz opłaca składki w całości.

Warto zaznaczyć, że składki w takich przypadkach naliczane są od minimalnego wynagrodzenia i w efekcie oznaczają bardzo niskie wypłaty. Na dodatkowe świadczenia, duchowni mogą jednak liczyć po ukończeniu 75. roku życia, kiedy to nabywają prawo do dodatkowej emerytury z Funduszu Kościelnego. Chodzi o dodatkowe 2500 zł.

Emerytura księdza bywa nawet dwukrotnie wyższa niż zakonnicy

Jak podaje Dziennik Gazeta Prawna, emerytury wielu sióstr zakonnych sprowadzają się do świadczenia minimalnego, które od 1 marca 2026 r. wynosi 1978,49 zł brutto. Księża, którzy pracowali na etacie, mogą natomiast otrzymywać z ZUS średnio od około 3200 do 3500 zł brutto miesięcznie. Różnica wynika głównie z faktu, że siostry zakonne statystycznie rzadziej podejmują pracę na etacie. Wiąże się to z opłacaniem minimalnych składek wspieranych z Funduszu Kościelnego i w konsekwencji z bardzo niską emeryturą.

Fundusz Kościelny powstał jeszcze w czasach PRL

Historia instytucji Funduszu Kościelnego sięga 1950 roku. Była to swojego rodzaju rekompensata zaproponowana po zajęciu przez państwo kościelnych majątków ziemskich. Historycy podkreślają jednak, że fundusz bywał równocześnie wykorzystywany jako instrument nacisku, który miał nagradzać duchownych posłusznych władzom.

Warto dodać, że z Funduszu Kościelnego finansowane są nie tylko składki emerytalne i chorobowe duchownych, ale także pomoc materialna i lekarska, remonty obiektów sakralnych oraz działalność charytatywno-opiekuńcza. Fundusz obejmuje przy tym nie tylko Kościół katolicki, lecz wszystkie związki wyznaniowe o uregulowanym statusie prawnym w Polsce, choć to Kościół katolicki, jako największy, pozostaje jego głównym beneficjentem.

Jaka przyszłość czeka Kościelny Fundusz?

W debacie już od dłuższego czasu rozważa się zlikwidowanie tej instytucji. Jest to argumentowane głównie systematycznie rosnącymi kosztami. W 2024 roku na Fundusz przeznaczono 257 mln zł, rok później 275,7 mln zł. Wzrost wynika przede wszystkim z corocznej waloryzacji świadczeń emerytalnych, obejmującej także duchownych, oraz z podwyżek płacy minimalnej, od której naliczane są składki.

Likwidację Funduszu obiecywały w kampanii przed wyborami w 2023 roku Koalicja Obywatelska, Lewica oraz Polska 2050, jednak obietnica ta wciąż nie została zrealizowana. Wciąż brakuje też konsensusu co do systemu, który miałby zastąpić obecny.