• Norweski system kaucyjny działa od 1999 r., a rocznie zwraca się w nim ponad 1,5 mld opakowań, przy skuteczności sięgającej 92–97 proc.
• Automaty umożliwiające wrzucenie naraz całego worka butelek i puszek są nowością także w Norwegii, a ich upowszechnienie w Polsce zależy głównie od ceny urządzeń i decyzji handlu.

W Norwegii bardzo popularne są automaty kaucyjne pozwalające jednorazowo oddać nawet 100 puszek i butelek. Urządzenie samo porządkuje opakowania, rozpoznaje je, zlicza i sortuje. W Polsce konsumenci najczęściej wkładają opakowania pojedynczo, ale Ministerstwo Klimatu i Środowiska przekonuje, że różnica nie wynika z przepisów. Automaty do zwrotu hurtowego są dostępne także na polskim rynku, a ich upowszechnienie ma być przede wszystkim kwestią ceny i decyzji sieci handlowych.

Norweski system kaucyjny budzi podziw

O funkcjonowanie norweskiego systemu kaucyjnego zapytał w interpelacji poseł Tomasz Rzymkowski. Parlamentarzysta powołał się na film opublikowany w mediach społecznościowych, w którym zestawiono rozwiązania stosowane w Norwegii z systemem działającym w Polsce. Największe zainteresowanie wzbudziły automaty, do których konsument nie musi wkładać każdej butelki lub puszki osobno. Zamiast tego może wsypać do urządzenia cały worek opakowań, a maszyna sama je sortuje i liczy.

Polski a norweski system kaucyjny

Na interpelację odpowiedziała Anita Sowińska, podsekretarz stanu w Ministerstwie Klimatu i Środowiska.

Ministerstwo podkreśla, że podstawowa technologia automatów kaucyjnych stosowanych w Polsce i Norwegii jest co do zasady taka sama. W obu przypadkach urządzenie musi indywidualnie zidentyfikować każde opakowanie, odczytując kod lub inne oznaczenie. Dopiero prawidłowe rozpoznanie konkretnej puszki albo butelki pozwala ją zliczyć i rozliczyć należną kaucję.

Różnica między automatem typu multi-feed, pozwalającym na zwrot wielu opakowań jednocześnie, a urządzeniem single-feed, do którego wkłada się je pojedynczo, dotyczy głównie pierwszego etapu procesu.

W automacie multi-feed klient może jednorazowo wsypać do większej komory nawet około 100 opakowań. Maszyna samodzielnie porządkuje je następnie w jeden strumień i kieruje na linię rozpoznawania. Dzięki temu proces jest szybszy dla użytkownika, ale kolejne etapy przebiegają podobnie jak w zwykłych automatach. Każde opakowanie nadal musi zostać indywidualnie zidentyfikowane, zliczone i odpowiednio posortowane.

Resort klimatu zwraca uwagę, że również w Norwegii możliwość hurtowego wrzucania opakowań do automatów jest rozwiązaniem stosunkowo nowym, wprowadzonym w ostatnim czasie.

Producentów takich urządzeń nie ogranicza rynek krajowy. Firmy dostarczające automaty działają globalnie, dlatego maszyny typu multi-feed są dostępne również dla polskich przedsiębiorców. Najważniejszą barierą pozostaje jednak ich cena. Według informacji przywołanych przez ministerstwo producenci rekomendują automaty multi-feed przede wszystkim dużym placówkom handlowym, takim jak hipermarkety. Mniejsze sklepy, przyjmujące mniejszą liczbę opakowań, mogą nie planować zakupu takich urządzeń, ponieważ inwestycja mogłaby być dla nich nieopłacalna.

Prawo nie przesądza, czy opakowania mają być przyjmowane ręcznie, w automatach single-feed, czy w maszynach umożliwiających zwrot wielu sztuk jednocześnie. Przepisy koncentrują się na funkcjonalności systemu, między innymi na powszechności, dostępności punktów zbiórki oraz zasadach rozliczania kaucji.

W Norwegii zwraca się ponad 1,5 mld opakowań rocznie. Specjalny system podatkowy

Norweski system kaucyjny działa od 1999 roku. Według statystyk za 2024 rok rocznie zwraca się tam i poddaje recyklingowi ponad 1,5 mld opakowań. Wskaźnik zwrotu plastikowych butelek i puszek utrzymuje się na poziomie od 92 do nawet 97 proc.

Mechanizm działania systemu jest powiązany z norweskim systemem podatkowym. Producenci i importerzy napojów płacą między innymi podatek środowiskowy, którego wysokość maleje wraz ze wzrostem poziomu zwrotu opakowań. Po przekroczeniu 95-procentowego wskaźnika zwrotu stawka podatku spada do zera.

Norweski operator systemu kaucyjnego Infinitum wskazuje, że właśnie wysokie obciążenia podatkowe były jednym z głównych powodów, dla których producenci napojów i handel zdecydowali się stworzyć wspólny system zbiórki.

W Polsce system kaucyjny został wprowadzony w związku z wymaganiami unijnymi, w tym dyrektywą SUP dotyczącą ograniczania wpływu wybranych produktów z tworzyw sztucznych na środowisko.

Przedsiębiorcy wprowadzający na rynek napoje w plastikowych butelkach o pojemności do 3 litrów oraz metalowych puszkach do 1 litra muszą osiągać określone poziomy selektywnej zbiórki. Cel wynosi 77 proc. od 2025 roku i 90 proc. od 2029 roku.

Choć polski model różni się od norweskiego, Ministerstwo Klimatu i Środowiska przekonuje, że logika ekonomiczna obu rozwiązań jest podobna.

- W Norwegii przedsiębiorstwa są motywowane możliwością obniżenia, a nawet całkowitego zniesienia podatku środowiskowego. W Polsce analogiczną funkcję pełnią opłata produktowa oraz obowiązek osiągania wymaganych poziomów zbiórki - tłumaczy resort.

Producenci, którzy nie przystąpią do systemu lub nie wykonają obowiązków, mogą ponosić opłatę produktową sięgającą nawet 5 zł za kilogram tworzywa albo metalu.

Polacy najczęściej oddają opakowania w automatach

Na koniec kwietnia 2026 roku w Polsce zwrócono już ponad 1 mld opakowań objętych kaucją. W tym samym czasie do obrotu wprowadzono około 3,2 mld opakowań. Automaty RVM odpowiadały za zebranie około 81 proc. wszystkich opakowań zwróconych do systemu. Pokazuje to, że klienci wyraźnie preferują automatyczną formę oddawania butelek i puszek.

Automaty na całe worki także w Polsce

Zdaniem ministerstwa pojawienie się w Polsce większej liczby automatów umożliwiających hurtowy zwrot opakowań jest kwestią czasu. W pierwszej kolejności rynek musi jednak nasycić się podstawowymi maszynami RVM, a sam system powinien się ustabilizować. Dopiero kolejnym etapem ma być modernizacja i unowocześnianie parku urządzeń.

Duże sklepy, w których codziennie zwracane są znaczne ilości opakowań, mogą być najbardziej naturalnym miejscem dla takich urządzeń.