क्षत्रिय पवार (भोयर पवार) समाज की गोत्र परंपरा इतिहास , प्रवासन और उपनामों का समग्र अध्ययन – पवारी शोध पत्रिका – माँ....This item belongs to: texts/opensource.This item has files of the following types: Archive BitTorrent, DjVuTXT, Djvu XML, Item Tile, Metadata, OCR Page Index, OCR Search Text, Page Numbers JSON, Scandata, Single Page Processed JP2 ZIP, Text PDF, Text PDF Metadata JSON, Word Document, chOCR, hOCR
क्षत्रिय पवार (भोयर पवार) समाज की गोत्र परंपरा इतिहास, प्रवासन और उपनामों का समग्र अध्ययन –
पवारी शोध पत्रिका –
माँ ताप्ती शोध संस्थान, मुलताई
Author
Rajesh Barange Pawar
Independent Researcher | Pawari (Bhoyari ) / Pawari Language Researcher | Pawar Bhoyar Community History | Rajasthan Malwa Satpuda Regional Studies
Founder & Director – Maa Tapti Shodh Sansthan, Multai, Betul | Chief Editor – Pawari Shodh Patrika
Pranay Chopde
Independent Researcher | Pawar Bhoyar Community History | Rajasthan Malwa Satpuda Regional Studies
Co-Founder– Maa Tapti Shodh Sansthan, Multai, Betul | co Editor – Pawari Shodh Patrika
Rajesh Bobde
Independent Researcher | | Pawar Bhoyar Community History | Rajasthan Malwa Satpuda Regional Studies
Co-Founder– Maa Tapti Shodh Sansthan, Multai, Betul | co Editor – Pawari Shodh Patrika
क्षत्रिय पवार, जिसे पवार के नाम से भी जाना जाता है, हिंदू वैदिक वर्ण व्यवस्था के अनुसार, यह जाति क्षत्रिय वर्ण में आती है। ये मूल रूप से मालवा के राजपूतों के वंशज हैं, जो राजस्थान, गुजरात, सिंध और भारत के अन्य क्षेत्रों से प्रवास करके मालवा में आकर बसे थे। वर्तमान में इनका प्रमुख निवास मध्य प्रदेश के बैतूल, छिंदवाड़ा और पांढुर्णा जिलों तथा महाराष्ट्र के वर्धा और नागपुर जिलों में है। यह 72 कुलों वाला पवारों का समूह 16वीं से 18वीं शताब्दी के बीच मालवा से बैतूल में प्रवासित हुआ और वहां से धीरे-धीरे छिंदवाड़ा, पांढुर्णा, वर्धा, अमरावती नागपुर भोपाल इंदौर और रायपुर बिलासपुर जिलों में फैल गया।
पवार (72 गोत्र): 1. गिरहारे/गिरारे, 2. पराड़कर/परिहार, 3. खरपुसे (केवल छिंदवाड़ा), 4. बड़नगरे/नागरे/बन्नागरे, 5. घाघरे, 6. छेरके/शेरके (छिंदवाड़ा), 7. कड़वे, 8. पाठे/पाठा/पाठेकर, 9. डोंगरदिये/डोंगरे, 10. धारफोड/धारपूरे, 11. चौधरी, 12. माटे/माटेकर, 13. फरकाड़े, 14. गाडगे, 15. ढोटे/धोटे, 16. देशमुख, 17. खौसी/खावसी/कौशिक/खवसी/खवसे, 18. डिगरसे/दिगरसे/दिग्रसे, 19. भादे/भादेकर, 20. बारंगा/बारंगे, 21. राऊत, 22. काटोले/गघड़े/गद्रे, 23. दुखी/दूर्वे, 24. किंकर/किनकर, 25. रबड़े, 26. कसाई/कसलीकर, 27. मनमाडे/मानमुडे, 28. सवाई, 29. गोरे, 30. डाला/डहारे, 31. उकार/ओमकार, 32. उघड़े, 33. करदाते/दाते, 34. करंजकर/किरंजकर, 35. कामडी, 36. कालभूत/कालभोर, 37. कोडले/कोरडे, 38. हिंगवे/हिंगवा, 39. खपरिये/खपरे, 40. गाडरे, 41. गाकरे/गाखरे, 42. गोहिते/गोहते, 43. चिकाने, 44. चोपडे, 45. टोपले, 46. ढोले, 47. ढोबले/ढोबारे, 48. डंढारे, 49. देवासे, 50. ढोंडी, 51. नाडीतोड़, 52. पठाडे, 53. पिंजारे/पिंजरकर, 54. बरखाड़े, 55. बिरगाड़े, 56. बारबोहरे, 57. गोंनदिया, 58. बैगने, 59. बोबडे, 60. भोभटकर, 61. बुवाड़े/बोवाड़े, 62. ठवरी, 63. मुने/मुन्ने, 64. रमधम, 65. ठुस्सी, 66. रोडले, 67. लबाड, 68. लाडके, 69. लोखंडे, 70. सवाई, 71. सरोदे, 72. हजारे।
पवारों के 72 गोत्र इस प्रकार हैं:
1. बारंगिया / बारंग्या / बारंगा / बारंगे
2. बागवान / भोयर / भुईहार
3. बोगाना / बैंगने / बोगा
4. बरखेड़िया / बरखाड्या / बरखेडे / बरखाडे
5. बारबुहारा / बारबुहारे
6. बड़नगरिया / बड़नगरया / बडनगरे / बन्नगरे / नागरे
7. भादिया / भादय्या / भादया/ भादे / भादेकर
8. बोबाट / भोभाट / भोभटकर / बोभाट / बोभाटकर
9. बोबड़ा / बोबड्या / बोबड़े / बोबाड़े
10. बुहाड़िया / बुवाड्या / बोवाड्या / बुआड्या / भोहाड्या / बुवाडे / बोवाड़े / बोआड़े / भोहाडे
11. बरगाड़िया / बिरगड्या / बिरगड़े / बिरगाड़े / बिरखाड़े / वीरगाड़े / वीरखाड़े / वीरखड़े / बिडगड़े / बिसेन
12. चोपड़िया / चोपड्या / चोपड़े / चोपड़ा / चोपाडे
13. चौधरी
14. चिकानिया / चिकनिया / चिकन्या / चिकान्या / चिकने / चिकाने / चनखार / चनखर / चकनार / चखनर
15. ढुंढारिया / डंडारे / डंढारे / डंडाले / दंडाले
16. डालू / डाला / डहारे / डाले / डकारे
17. देवासिया / देवास्या / देवासे
18. देशमुख
19. धारफोड़िया / धारपुरे / धारे / धारफोड़े
20. ढोटा / ढोटया / धोटे / ढोटे
21. ढोंडी
22. ढोबारिया / ढोबारया / डोबारया / ढोबले / ढोबाले / ढोबारे / डोबले / डोबाले / डोबारे,
23. ढोलिया / ढोल्या / ढोले
24. डिगरसिया / डिगरस्या / डिगरसे / डिगर्से / डिग्रसे / दीग्रसे
25. डोंगरदिया / डोंगरया / डोंगरदिए / डोंगरे / डोंगरदे / डोंगरकर / डोंगरदेव
26. दुखी / दुर्वे / दु:खी / दुख्खे
27. फरकाड़िया / फरकाड्या / फरकाड़े / फरकासे / फरखासे / फरकसे
28. गाड़किया / गाखरे / गाकरे
29. गागरिया / गाडगे / गागरे / आगरे / गागड़े
30. गाडरी / गाडरया / गडरे / गधडे / गद्रे / गादड़े / गाडरे / काटोले / काटवले
31. घागरे
32. गिरहारिया / गिरहारया / गिरहारे / गिरारे / गिराले / गुसाई
33. गोंदिया
34. गोहितिया / गोहित्या / गोहिते / गोहते / गोयरे / गोहिता / गोहाटे / गोयते
35. गोरिया / गोरया / गोरे
36. हजारिया / हजारया / हजारे
37. हिंगवा / हिंगवे
38. कालभोर / कालभूत्या / कालभूत / कालभौर
39. करदातिया / करदात्या / करदाते / दाते
40. कड़वा / कड़वे / कड़वेकर / कडू / कडूकर
41. कामड़ी
42. कसाई / कासलीकर / कसारे / कास्लेकर / खसारे / केसलीकर
43. खौसी / खौसे / खवसे / खवासे / कौशिक / खवशिक / खवसकर
44. खपरिया / खपरया / खापरे / खपरे / खपरिए
45. खरगोसिया / खारफुसे / खुसखुसे / खरफसे / खारखुसे /खारखुसा / खरखुसे / खनखुसरे
46. किरंजकर / करंजकर
47. किनकर / किनेकर / किंकर
48. कोड़िलिया / कोड़ल्या / कोड़ले / कोरडे
49. लबाड़ / लबड़े
50. लावरी
51. लाडकिया / लाडके
52. लोखंडिया / लोखंड्या / लोखंडे
53. माटिया / माट्या / माटे
54. मानमोड़िया / मानमोड्या / मानमोड़े / मानमुड़े
55. मुनी / मुन्ने / मुने
56. नाडीतोड़
57. उकार / ओंकार / ओमकार
58. पठाडिया / पठाड्या / पठाडे / राखड़े
59. पड़ीयार / परिहार / पराड़कर / पराड़ / पड्याड़ / पड़िहाड़ / पड़ीमार / प्रतिहार
60. पाठा / पाठे / पाठेकर / पथे
61. पिंजारा / पिंजारया / पिंजारे / पिंजरकर / पिंजरा
62. रावत / राऊत
63. रबड़िया / रबड्या / रबडे / राबडे
64. रमधम / रमधमे
65. रोलकिया / रोड़ल्या / रोडले
66. सरोदिया / सरोदया / सरोदे / सरोदा
67. सवाई
68. शेरकिया / शेरक्या / शेरके / छेरके
69. टावरी / ठवरी / ठवरे / ठवले /
70. ठुस्सी
71. टोपरिया / टोपल्या / टोपले
72. उकड़लिया / उकड़ल्या / उकड़ले / उधड़े / उकंडे / उकड़ते / उकर्ले / उघड़े
# कुछ अतिरिक्त अपभ्रंश जिनका मूल गोत्र मालूम नहीं है - कुहिके, भुसारी, पेंधें, भोंगाड़े। यह चार गोत्र भी पवारों के 72 गोत्रों में से कुछ गोत्रों के अपभ्रंश हैं, किंतु यह किस गोत्र के अपभ्रंश हैं और इनका मूल गोत्र क्या है, यह ज्ञात नहीं है। यह शोध का विषय है और इसके ऊपर शोध जारी है।
महत्वपूर्ण सूचना: बैतूल, छिंदवाड़ा, पांढुर्णा, वर्धा, अमरावती एवं नागपुर क्षेत्र के क्षत्रिय पवार (भोयर पवार) समाज में उपर्युक्त 72 गोत्र (तथा छिंदवाड़ा क्षेत्र में सीमित रूप से बिसेन) के अतिरिक्त कोई अन्य मूल गोत्र मान्य नहीं है। यदि कोई अन्य उपनाम या गोत्र प्रचलित हो तो उसकी स्वतंत्र ऐतिहासिक एवं वंशावली पुष्टि आवश्यक है। बिना प्रमाण किसी भी अन्य उपनाम या गोत्र को पवार समाज के मूल 72 गोत्रों में सम्मिलित नहीं माना जाएगा।
गोत्रों के बदलने के पीछे कई ऐतिहासिक, भौगोलिक, और भाषाई कारण रहे है
कुछ अतिरिक्त अपभ्रंश जिनका मूल गोत्र मालूम नहीं है - कुहिके, भुसारी, पेंधें, भोंगाड़े। ये चार गोत्र भी पवारों के 72 गोत्रों में से कुछ गोत्रों के अपभ्रंश हैं, किंतु यह किस गोत्र के अपभ्रंश हैं और इनका मूल गोत्र क्या है, यह ज्ञात नहीं है। यह शोध का विषय है और इस पर शोध जारी है।
REFERENCES:
1. अवस्थी, डॉ. मंजू. (1995). बालाघाट जिले की जन बोलियों का भाषावैज्ञानिक एवं सांस्कृतिक अध्ययन. पृष्ठ 593-594.
2. मोरसिंह बरवा. (1999). वंशावली: सिंगपुरा, भीलवाड़ा. भोज पत्रिका, भोपाल: पंवार समाज संगठन.
3. डोंगरे, वल्लभ. (2013). सीखो सबक पंवारो. भोपाल: सतपुड़ा संस्कृति संस्थान.
4. पुस्तक मेरा बैतूल. (2022). बीएफसी पब्लिकेशन.
5. बारंगे, राजेश पंवार. (2017). Surnames in Pawar Community Bhoyar Pawar. Retrieved from https://rajeshbarange.blogspot.com
6. सरोठ, राजकुमार. (n.d.). वंशावली: उमरानाला, छिंदवाड़ा.
7. बारंगे, राजेश पंवार. (2024). Kshatriya Pawar (72 Clan): Journey from Malwa to Satpura. लैम्बर्ट पब्लिशिंग.
8. सेंट्रल प्रॉविन्सेस ऑफ इंडिया. (1871,1881,1891,1901, 1911, 1921, 1931).
9. पिछड़ी जातियां: पहचान, विकास और परिवर्तन. (1999). ज्ञान पब्लिशिंग हाउस।
10. भारत की जनगणना।
11. रसेल, आर. वी. (1916). सेंट्रल प्रांतों की जनजातियाँ और जातियाँ. मैकमिलन एंड कंपनी।
12. शेरिंग, एम. ए. (1879). हिंदू जनजातियाँ और जातियाँ: बनारस में प्रदर्शित; चित्रों सहित. ठैकर।
13. किट्स, ई. जे. (1885). भारत में पाई जाने वाली जातियों और जनजातियों का सारांश: (1881) की जनगणना रिपोर्ट्स से संकलित. शिक्षा सोसायटी प्रेस।
14. हंटर, डब्ल्यू. डब्ल्यू. (1885). इंपीरियल गजेटियर ऑफ इंडिया. ट्रूबनर एंड कंपनी।
15. सेंट्रल प्रांत गजेट. (all)
16. रसेल, आर. वी. (1916). सेंट्रल प्रांतों की जनजातियाँ और जातियाँ, भाग 2: सेंट्रल प्रांतों की प्रमुख जातियों और जनजातियों पर विवरणात्मक लेख. मैकमिलन एंड कंपनी।
17. महाराष्ट्र राज्य गजेटियर: चंद्रपुर. (1960)। महाराष्ट्र सरकार प्रेस।
18. मदनसिंह, एम. बी. (कोई तारीख नहीं)। वंशावली रिकॉर्ड, भीलवाड़ा, राजस्थान।
19. Pawar, R. B., Chopde, P., & बैतूल (म. प्र.), . मॉं . ताप्ती . शोध . संस्थान . मुलताई . जिला .-. बैतूल . (म . प्र . ) . (2023). 36 गोत्र और 72 गोत्र पंवार में ऐतिहासिक तथ्य, राजेश पवार. Pawari sahitya sarita 2023 पवारी साहित्य सरिता 2023, 04.
20. पवार, आर. बी. (2024)। "पवार राजपूत: मालवा से मध्य भारत तक की ऐतिहासिक यात्रा।" www.academia.edu।
21. पवार, आर. बी. (2024a)। "मध्य भारत में पवार समुदाय के गोत्र (उपनाम) का अध्ययन।" www.academia.edu।
22. पवार, आर. बी. (2024b)। "मध्य भारत में पवार समुदाय की जनसंख्या गतिशीलता का अनावरण: बैतूल, छिंदवाड़ा, पांढुर्णा और वर्धा जिलों की जनगणना-आधारित अध्ययन।" www.academia.edu।
23. पवार, आर. बी. (2024c)। "समय के माध्यम से यात्रा: मध्य भारत में पवार समुदाय की प्राचीन जड़ों का अनुसरण।" www.academia.edu।
24. पवार, आर. बी. (2024d)। "ऐतिहासिक प्रवासन और सामाजिक-सांस्कृतिक निरंतरता: मध्य भारत में पवार (भोंयर पवार) समुदाय का अध्ययन।" www.academia.edu।
25. पवार, आर. बी. (2024e)। "बैना गंगा तथा वर्धा तटीय पवार समूहों में वैवाहिक संबंधों के पुख्ता प्रमाण।" पवारी साहित्य सरिता (2023)। www.academia.edu।
पवारी शोध पत्रिका
(Pawari Shodh Patrika)
खंड 1, अंक 1, जून 2025
(Vol. 1, Issue 1, June 2025)
विषय क्षेत्र (Scope):
भाषा | इतिहास | संस्कृति | लोकजीवन | सामाजिक अध्ययन | गोत्र परंपरा | पवार समाज
Language | History | Culture | Folklore | Social Studies | Gotra Traditions
| Pawar Community
Bi-Annual Peer Reviewed Research Journal (अर्धवार्षिक, सहकर्मी-समीक्षित शोध पत्रिका)
प्रकाशक (Published by):
माँ ताप्ती शोध संस्थान, मुलताई
(Maa Tapti Shodh Sansthan, Multai)
आवृत्ति (Frequency):
अर्धवार्षिक (जून और दिसम्बर)
Bi-Annual (June & December)
भाषा (Languages):
हिंदी एवं अंग्रेज़ी
Hindi & English
सर्वाधिकार (Copyright):
© सर्वाधिकार सुरक्षित – 2025
प्रकाशक (Published
by):
माँ ताप्ती शोध संस्थान, मुलताई (बैतूल, मध्यप्रदेश)
Maa Tapti Shodh Sansthan, Multai (Betul, Madhya Pradesh, India)
प्रकाशक का पता (Publisher's Address):
माँ ताप्ती शोध संस्थान
अनुसंधान एवं प्रकाशन विभाग
मुलताई – 460661, ज़िला बैतूल, मध्यप्रदेश (भारत)
| # | Наименование новости | Тональность | Информативность | Дата публикации |
|---|---|---|---|---|
| 1 | पवार समाज भोयर पवारके गोत्रों | 0 | 10.07 | 16-10-2026 |
| 2 | क्षत्रिय पवार समाज भोयर पवार की गोत्र परंपरा इतिहास | 0 | 9.02 | 16-10-2026 |
| 3 | Constructing Self-Identity Through Genealogy: An Ethnoparenting Study on Preventing “Kepaten Obor” during Javanese Riyoyoan | 0 | 10.4 | 15-10-2026 |
| 4 | The Dorschke's of Upper Silesia: A Genealogy | 0 | 8.69 | 17-10-2026 |
| 5 | Genealogy, Symbolic Capital, and Power Reproduction in the Bani Qomaruddin Pesantren Community | 0 | 9.85 | 19-10-2026 |
| 6 | HSA Genealogy Book 44 Kumuhonua | 0 | 10.58 | 15-10-2026 |
| 7 | Potholes Cemetery, Bard, CA | 0 | 9.68 | 18-10-2026 |
| 8 | Ancestry Justin | 0 | 11.39 | 16-10-2026 |
| 9 | Julian Pioneer Cemetery, Julian, CA | 0 | 9.09 | 19-10-2026 |
| 10 | Takkars / Takkarsu: A Preliminary Historical and Genealogical Study of a Telangana Family Name | 0 | 10.61 | 19-10-2026 |