• Niemieckie Towarzystwo Naukowych Towarzystw Medycznych zaktualizowało wytyczne dotyczące wody w unitach stomatologicznych, uwzględniając m.in. nowe zasady pobierania próbek do badania 
• Wskazano progi mikrobiologiczne 100 KBE/ml - jako wartość ostrzegawczą oraz 500 KBE/ml - jako granicę interwencji i czasowego wstrzymania użycia wody 
• Dokument podkreśla wysokie ryzyko, jakie niesie zła jakość wody dla pacjentów z obniżoną odpornością, m.in. przy zagrożeniu Legionellą

Niemieckie Towarzystwo Naukowych Towarzystw Medycznych zaktualizowało wytyczne S2k dotyczące wymagań higienicznych wobec wody stosowanej w unitach stomatologicznych.

Dokument uwzględnia zmienione przepisy niemieckie i europejskie oraz ponownie ocenia zasady pobierania próbek wody.

Woda wykorzystywana podczas zabiegów stomatologicznych ma bezpośredni kontakt z pacjentami, personelem oraz elementami wyposażenia gabinetu. Utrzymanie jej właściwej jakości jest więc jednym z podstawowych warunków bezpiecznej pracy placówki. Zaktualizowane wytyczne mają pomóc gabinetom w trwałym zapewnieniu odpowiednich standardów higienicznych.

Aktualizacji poddano niemieckie wytyczne S2k zatytułowane „Unity stomatologiczne — wymagania higieniczne dotyczące wody”.

Przy opracowywaniu nowej wersji uwzględniono zmiany w niemieckich i europejskich regulacjach prawnych. Ponownie przeanalizowano również kwestie związane z pobieraniem i badaniem próbek wody.

Wytyczne mają wesprzeć praktyki stomatologiczne w utrzymaniu odpowiedniej jakości wody w unitach. Przyjęte procedury ochronią zarówno pacjentów, jak i członków zespołu gabinetu stomatologicznego.

Autorzy materiału zwracają uwagę na sposób interpretowania przedstawionych zaleceń.

Ze względu na ograniczoną liczbę dostępnych badań naukowych rekomendacje zawarte w wytycznych mają charakter kompromisu. Oznacza to, że zostały uzgodnione przez ekspertów, ale nie są zaleceniami opartymi na szerokim i jednoznacznym materiale dowodowym.

To istotne rozróżnienie dla właścicieli oraz osób odpowiedzialnych za higienę w gabinetach. 

W związku z ograniczeniami bazy naukowej Niemiecka Federalna Izba Lekarsko-Dentystyczna wspólnie z Niemieckim Towarzystwem Stomatologii i Medycyny Jamy Ustnej przygotowała dodatkowe opracowanie. Dokument ma ułatwić fachową interpretację wybranych rekomendacji zawartych w wytycznych.

Aktualizacja stanowi dla niemieckich gabinetów stomatologicznych punkt odniesienia przy:

• organizowaniu kontroli jakości wody,
• pobieraniu próbek do badania,
• planowaniu procedur higienicznych.

Nowy dokument podkreśla, że bezpieczeństwo wody w unicie stomatologicznym nie powinno być traktowane jako jednorazowa kwestia techniczna. Wymaga ono stałego nadzoru oraz dostosowywania procedur do zmieniających się regulacji i aktualnej wiedzy specjalistycznej.

Woda wykorzystywana podczas leczenia stomatologicznego powinna spełniać określone wymagania mikrobiologiczne.

Najnowsza niemiecka wytyczna S2k dotycząca wody w unitach stomatologicznych wskazuje m.in. na poziom 100 KBE/ml * jako wartość ostrzegawczą oraz 500 KBE/ml jako granicę interwencji.

* KBE/ml to mikroorganizm lub grupa mikroorganizmów, np. bakterii lub grzybów, które w sprzyjających warunkach na pożywce laboratoryjnej jest w stanie podzielić się i stworzyć widoczną gołym okiem kolonię.

Szczególną uwagę zwrócono również na Legionella pneumophila, Pseudomonas aeruginosa oraz bakterie z grupy paciorkowców jamy ustnej. Dokument podkreśla znaczenie regularnego płukania instalacji i właściwej dezynfekcji.

Woda w unicie stomatologicznym może wydawać się elementem drugorzędnym. Tymczasem przez przewody urządzenia przepływa podczas leczenia woda wykorzystywana do chłodzenia, płukania i pracy instrumentów. To właśnie w tych systemach mogą powstawać warunki sprzyjające tworzeniu się biofilmu.

Problem został szczegółowo opisany w zaktualizowanej w 2026 r. niemieckiej wytycznej „Dentaleinheiten, hygienische Anforderungen an das Wasser”. Jej obecna wersja pochodzi z lutego 2026 r. i obowiązuje do lutego 2031 r.

Jednym z najważniejszych założeń wytycznej jest rozróżnienie pomiędzy wodą dostarczaną do gabinetu a wodą znajdującą się już wewnątrz unitu.

W Niemczech unity stomatologiczne najczęściej zasila się wodą z publicznej sieci wodociągowej. Jednak po przejściu przez urządzenie staje się ona wodą eksploatacyjną. Wytyczna podkreśla, że woda znajdująca się w unicie nie jest już traktowana jako zwykła woda pitna.

Ma to znaczenie praktyczne. Nawet jeśli do gabinetu dociera woda o prawidłowych parametrach, jej jakość może pogorszyć się podczas przepływu przez przewody unitu. Powodem może być przede wszystkim powstawanie biofilmu.

Wewnątrz przewodów wodnych mogą tworzyć się warstwy mikroorganizmów, czyli biofilm. Z jego powierzchni mikroorganizmy mogą następnie odrywać się i przedostawać do wody przepływającej przez system.

Autorzy niemieckiej wytycznej zwracają uwagę, że właśnie ciągłe uwalnianie mikroorganizmów z biofilmu może być przyczyną znacznych wahań poziomu mikrobiologicznego zanieczyszczenia wody w unitach stomatologicznych.

To oznacza, że sama kontrola jakości wody doprowadzanej do gabinetu nie wystarcza. Istotne jest również to, co dzieje się z wodą już wewnątrz urządzenia.

Wytyczna przyjmuje jako punkt odniesienia wymagania dotyczące jakości wody pitnej.

Dla pacjentów bez dodatkowych czynników ryzyka autorzy wskazują, że liczba bakterii w wodzie z unitu nie powinna być wyższa niż w wodzie pitnej. Zgodnie z niemieckimi wymaganiami dla wody pitnej wartość ta wynosi maksymalnie 100 jednostek tworzących kolonie (KBE) na mililitr.

W praktyce wytyczna, jak już wskazano,  rozróżnia jednak dwa poziomy:

• 100 KBE/ml – wartość ostrzegawcza, po przekroczeniu której należy poszukiwać przyczyny i powtórzyć badanie;
• 500 KBE/ml – granica interwencji, po przekroczeniu której woda nie powinna być wykorzystywana do leczenia pacjentów do czasu przeprowadzenia działań naprawczych i uzyskania wyniku poniżej wartości ostrzegawczej.

To jeden z najbardziej praktycznych elementów dokumentu dla właścicieli gabinetów.

Niemieckie zalecenia wskazują również konkretne mikroorganizmy, które mogą być wskaźnikami problemów w systemie wodnym.

Pseudomonas aeruginosa oraz Legionella pneumophila traktowane są jako mikroorganizmy wskaźnikowe związane z tworzeniem się biofilmu.

W przypadku Pseudomonas aeruginosa wytyczna wskazuje, że bakteria ta nie powinna być wykrywana w próbce 100 ml.

W przypadku Legionella pneumophila przyjęto wartość poniżej 1 KBE/ml.

Trzecim ważnym wskaźnikiem są Streptococcus viridans, czyli paciorkowce jamy ustnej. Ich obecność może wskazywać na przedostanie się mikroorganizmów z jamy ustnej pacjenta do systemu wodnego. W 100 ml wody nie powinny być wykrywane.

Problem w stomatologii jest związany nie tylko z samym kontaktem z wodą. Podczas pracy instrumentów stomatologicznych może powstawać aerozol zawierający drobne krople wody.

Jeżeli woda jest zanieczyszczona Legionella, jej obecność w aerozolu może stwarzać ryzyko zakażenia drogą oddechową. Wytyczna wskazuje, że wdychanie takiego aerozolu może prowadzić do legionelozy, w tym choroby legionistów lub gorączki Pontiac.

Dokument przywołuje również opisany przypadek śmiertelnej infekcji, w którym powiązano zapalenie płuc wywołane przez Legionella z zanieczyszczonym unitem stomatologicznym.

Jednym z istotnych elementów wytycznej jest rozróżnienie pacjentów pod względem ryzyka infekcyjnego.

W przypadku osób z bardzo wysokim ryzykiem infekcji zwykła woda z unitu nie powinna być wykorzystywana jako płyn chłodzący lub płuczący.

Do tej grupy zaliczono m.in. niektórych pacjentów:

• z ciężkimi zaburzeniami odporności,
• po określonych przeszczepach,
• poddawanych intensywnej immunosupresji,
• z mukowiscydozą,
• z AIDS.

W takich sytuacjach wytyczna zaleca stosowanie sterylnego lub wysterylizowanego płynu chłodzącego, a w nowej rekomendacji z 2026 r. wskazuje także na możliwość zastosowania zewnętrznych systemów płuczących albo wody pobieranej przez końcowy filtr bakteryjny.

To oznacza, że standard postępowania powinien być dostosowany nie tylko do urządzenia, ale również do stanu zdrowia pacjenta.

Jednym z nowych elementów wersji z 2026 r. jest wyraźna rekomendacja dotycząca płukania systemów wodnych.

Aby ograniczyć ryzyko tzw. kontaminacji wstecznej, systemy wodne, wykorzystywane w jamie ustnej pacjenta, powinny zostać przed kolejnym zabiegiem przepłukane przez 20 sekund.

Chodzi o sytuację, w której mikroorganizmy z jamy ustnej mogą przedostać się do przewodów unitu.

Nawet jeśli urządzenie posiada element zapobiegający cofaniu się płynu, wytyczna wskazuje na znaczenie dodatkowego płukania.

W przypadku systemów butelkowych również powinny być stosowane rozwiązania zapobiegające takiej kontaminacji.

Wytyczna rekomenduje również stosowanie ciągłej dezynfekcji wody eksploatacyjnej podczas pracy unitu. Jednocześnie podkreślono konieczność przestrzegania instrukcji producenta urządzenia.

To ważne zastrzeżenie. System dezynfekcji nie jest rozwiązaniem pozwalającym całkowicie zignorować stan instalacji.

Autorzy wskazują, że dezynfekcja stosowana w ramach kondycjonowania wody ma przede wszystkim utrzymywać jej jakość mikrobiologiczną podczas normalnej pracy. Nie jest przeznaczona do tego, aby z silnie zanieczyszczonej wody automatycznie uzyskać wodę odpowiadającą jakości wody pitnej.

W określonych sytuacjach zalecana jest również dezynfekcja intensywna.

Może być ona wykonywana cyklicznie, zgodnie z instrukcją producenta, a także po dłuższym okresie nieużywania urządzenia. Wytyczna wskazuje jako przykład przestój trwający ponad trzy dni.

W przypadku systemów butelkowych częstotliwość intensywnej dezynfekcji również powinna wynikać przede wszystkim z zaleceń producenta.

Wytyczna nie ustanawia prostego obowiązku corocznego badania każdego unitu.

Autorzy podkreślają, że w przypadku mikrobiologicznego monitorowania wody decyzja pozostaje w odpowiedzialności operatora. Jednocześnie, jeżeli nie występują przesłanki wskazujące na problemy, 12-miesięczny odstęp między badaniami uznano za rozsądny.

Inaczej sytuacja wygląda, gdy istnieje podejrzenie zakażenia związanego z wodą. Wówczas badanie powinno być przeprowadzone bez względu na to, kiedy wykonano poprzednią kontrolę.

Niemieckie zalecenia zwracają uwagę również na sam sposób pobierania próbek.

Woda powinna być pobierana z 3–5 punktów poboru unitu, tak aby kontrola obejmowała różne systemy wodne. Próbki mogą być łączone. Przed pobraniem próbki woda powinna spływać przez około 20 sekund, a wylotu nie należy wcześniej dezynfekować.

Ma to znaczenie dla wiarygodności wyniku. Badanie powinno bowiem pokazywać rzeczywistą sytuację w instalacji, a nie efekt chwilowego odkażenia końcówki przewodu.

Coraz częściej stosowane są systemy butelkowe, w których woda dostarczana jest do unitu z oddzielnego zbiornika.

Niemiecka wytyczna jednoznacznie wskazuje, że system butelkowy podlega takim samym kryteriom jakości wody i higienicznego przygotowania jak unit podłączony bezpośrednio do instalacji wodociągowej.

Samo zastosowanie butelki nie rozwiązuje więc problemu biofilmu ani nie zastępuje właściwej dezynfekcji i kontroli.

Wytyczna opisuje również procedurę redukcji biofilmu. Jest to bardziej zaawansowane czyszczenie przewodów wodnych z wykorzystaniem kolejnych roztworów, których zadaniem jest usuwanie zanieczyszczeń organicznych i nieorganicznych, a następnie dezynfekcja systemu.

Dane naukowe dotyczące skuteczności tej procedury są ograniczone. Co więcej, po jej wykonaniu może czasowo dojść do bardzo dużego wzrostu liczby wykrywanych mikroorganizmów wskutek uwolnienia biofilmu. Dlatego decyzja o takim postępowaniu powinna być podejmowana po analizie korzyści i ryzyka oraz z uwzględnieniem doświadczeń producenta dotyczących konkretnego modelu unitu.

Najnowsza niemiecka wytyczna pokazuje, że higiena wody w unicie stomatologicznym jest osobnym elementem bezpieczeństwa epidemiologicznego gabinetu.

Dla praktyki stomatologicznej oznacza to przede wszystkim konieczność:

• kontrolowania stanu systemów wodnych unitu,
• zapobiegania powstawaniu i rozprzestrzenianiu biofilmu,
• przestrzegania procedur płukania,
• stosowania odpowiednich metod dezynfekcji zgodnie z instrukcją producenta,
• reagowania na przekroczenie wartości mikrobiologicznych,
• uwzględniania szczególnych potrzeb pacjentów z wysokim ryzykiem infekcji,
  dokumentowania działań związanych z higieną systemu wodnego.

Wytyczna podkreśla jednocześnie, że nie istnieje obecnie naukowo ustalony próg liczby mikroorganizmów w wodzie unitu, przy którym można jednoznacznie powiedzieć, że dochodzi do zakażenia pacjenta. Przyjęte wartości są więc punktami odniesienia służącymi kontroli i ograniczaniu ryzyka.

Dokument AWMF 075-002 nie jest przepisem prawa i sama wytyczna zaznacza, że wskazania nie są prawnie wiążące. Mają jednak znaczenie jako opracowane na podstawie wiedzy naukowej zalecenia dotyczące postępowania.

Co istotne, niemieccy autorzy wiążą zagadnienie wody w unitach również z zaleceniami KRINKO, czyli Komisji ds. Higieny Szpitalnej i Prewencji Zakażeń przy Instytucie Roberta Kocha. Wskazują, że rekomendacje KRINKO mają na gruncie niemieckiego prawa szczególne znaczenie dla oceny aktualnego poziomu wiedzy medycznej.

Dla lekarza dentysty najważniejsze przesłanie jest proste: woda, która wygląda na czystą, nie musi być mikrobiologicznie bezpieczna na końcu przewodów unitu. Dlatego kontrola jakości powinna obejmować nie tylko źródło wody, ale cały system – od jej doprowadzenia, przez przewody i elementy unitu, aż po końcówkę instrumentu.

źródło: S2k-Leitlinie „Dentaleinheiten, hygienische Anforderungen an das Wasser”, AWMF-Registernummer 075-002, wersja 2.1, stan 28 lutego 2026 r.; DGKH/DGZMK.