Tha Ruairidh MacIlleathain a’ toirt sùil air eileanan Albannach taobh a-muigh Loch Laomainn a tha ainmichte mar ‘Innis’.

Read in English / Leugh ann am Beurla

Ann am bloga eile mu eileanan Loch Laomainn a’ tha a’ giùlan na h-eileamaid ‘innis’ nan cuid ainmean, gheall mi gun toirinn sùil air an eileamaid seo ann an àiteachan eile. Leis gur e seo am bloga mu dheireadh agam (agus taing mhòr don a h-uile duine a thug taic dhomh thairis air na bliadhnaichean), shaoil mi gun robh e cudromach mo ghealltanas a choileanadh.

ʼS e seann fhacal airson ‘eilean’ a th’ ann an innis, ged a thathar ga thomhas mar àrsaidh anns an t-seadh sin an-diugh. Ma tha e a’ buntainn ri tìr a th’ air a chuairteachadh le uisge no sàl, chithear e mar as trice an-diugh ann an ainmean-àite. Ann an Gàidhlig an latha an-diugh, tha e a’ ciallachadh na leanas: dàil ri taobh abhainn no loch; àite fosgailte a th’ air a chuairteachadh le coille; pìos fearann math air a’ chuairteachadh le boglach no talamh nach gabh àiteach; agus pàirc far am bi crodh air a chumail, gu h-àraidh airson am bleoghann.

Nuair a chaill an sluagh tuigse dhen t-seann chiall aig innis (a nochdas ann an dreach na Beurla mar insh no inch) mar ‘eilean’, uaireannan bhiodh ainmean-àite car ath-bhriathrach a’ nochdadh. ʼS e eisimpleir dhiubh Insh Island far cladach an iar Eilean Shaoil ann an Earra-Ghàidheal. Agus tha ainm car coltach – Eilean Inshaig – faisg air Àird Feàrna, cuideachd ann an Earra-Ghàidheal.

Leis gun tug mi sùil air innsean Loch Laomainn roimhe, math dh’fhaodte gum bi e iomchaidh sùil a thoirt air loch-uisge ainmeil eile – Loch Obha ann an Earra-Ghàidheal, an treas loch-uisge as motha ann an Alba. Aig ceann a tuath an locha, tha Innis Chonain (Inishchounan air mapa Roy a rinneadh ann am meadhan an ochdamh linn deug). Mhìnich an t-Suirbhidh Òrdanais e mar gun robh an t-eilean ainmichte air fear, air an robh Conan mar ainm, a bha uaireigin a’ fuireach ann. Math dh’fhaodte gur e fear de na Fianna a bh’ ann. Cha bhiodh sin ro iongantach oir tha beul-aithris a’ ceangal Fraoch Eilean, faisg air làimh, ri sgeul a’ ghaisgich, Fraoch, a tha a’ marbhadh uilebheist (no dràgon no nathair mhòr) ann, ach a chailleas a bheatha fhèin anns a’ chòmhstri.

ʼS e Inishail eilean eile aig ceann a tuath Loch Obha, air a bheil tobhta seann eaglaise agus taigh-chailleach. Tha cuid a’ cumail a-mach gur e Innis Phòil a th’ air ann an Gàidhlig, ag ainmeachadh Pòl an Sporain, fear a stèidhich cinneadh Mhic Cailein, agus a th’ air a thiodhlacadh anns an eilean, a rèir beul-aithris. Ach tha stòiridh eile ag innse dhuinn gun tàinig an t-ainm bho Aillidh, nighean Rìgh na Danmhairg, a tha cuideachd fon fhòid anns an eilean.

Faisg air an eilean sin, air taobh thall an locha, tha Inistrynich, rubha a bh’ air a shealltainn mar eilean coillteach, air an robh ‘Inshdrenich’, air mapa-airm Roy ann am meadhan an ochdamh linn deug. Tha an t-Suirbhidh Òrdanais ag aideachadh ann an Leabhar nan Ainmean ceud bliadhna an dèidh sin gum biodh an rubha na eilean anns a’ gheamhradh nuair a ruigeadh an loch àirde. ʼS e a’ Ghàidhlig thùsail Innis Droighnich, ag innse dhuinn gun robh an droigheann dubh no preas nan àirneag a’ fàs ann.

A’ gluasad a dh’ionnsaigh ceann a deas Loch Obha, tha sinn a’ ruigsinn Innis Chonaill/Innis Chonnell mu choinneamh baile air a bheil Dail Abhaich (Dalavich ann am Beurla). ʼS ann leis na Caimbeulaich a bha an caisteal anns an eilean, agus e a-nise na thobhta. Math dh’fhaodte gu bheil an t-ainm a’ tighinn bho Ardchonnel/Àird Chonaill, faisg air làimh air tìr-mòr. Bha Uilleam MacBhàtair dhen bheachd (ann am Faclair Dwelly) gun robh e a’ tighinn bho Àird na Coingheill. Tha dùil gu bheil sin a’ ciallachadh ‘promontory of the whirlpool’ ach tha e doirbh fhaicinn far am biodh feart-uisge dhen t-seòrsa sin far a bheil an àird agus an t-eilean.

Tha sin gar toirt gu ainm-àite air leth inntinneach – Innis Errich, eilean air a bheil seann seipeal agus cladh. Bha MacBhàtair dhen bheachd gum b’ e sin Innis Searraich ‘eilean each òg’. Ge-tà, tha an t-Suirbhidh Òrdanais a’ dol an aghaidh sin, ag ràdh gur e a’ Ghàidhlig thusail Innis Sèa-ràmhach ‘island of the six-oared galley’. Nach eil sin a’ togail ìomhaigh air leth ann an inntinn a’ Ghàidheil?! Tha an dìleab sin beò fhathast ann am feart-tìre eile faisg air làimh air bruaich an locha – Sròn Sèa-ràmhach. Chithear dualchas nam bàtaichean cuideachd anns an eilean ‘innseach’ as fhaide deas ann an Loch Obha – Innis Stiùire.

A bharrachd air na h-eileanan ‘innseach’ ann an Loch Obha, tha mu dhusan eile anns an loch mhòr sin air a bheil ‘eilean’ mar ainm. Agus, nuair a bheirear sùil air na h-uibhir lochan agus eileanan a th’ againn ann an Alba, ʼs e glè bheag taobh a-muigh Loch Laomainn agus Loch Obha a th’ air an ainmean ‘innis’ a ghlèidheadh chun an latha an-diugh. ʼS iad eisimpleirean aig muir, seach ann an lochan uisge, Innis Choinnich (Inch Kenneth, ‘eilean Naoimh Choinnich’), far taobh an iar Mhuile, An Innis, meanbh-eilean ri taobh Eilean nan Ròn ann an Dùthaich MhicAoidh, agus An Innis Mhòr – eilean gainmhich aig ceann a deas beul Linne Dhòrnaich air taobh an ear na Gàidhealtachd.

Bu chòir iomradh a dhèanamh air loch uisge car ainmeil air a’ Ghàidhealtachd, agus ainm a’ tighinn à innis. ʼS e sin Loch Insh ann am Bàideanach a tha, a rèir cuid, a’ faighinn ainm on eilean aig a’ cheann a tuath dheth. Canar Loch Ìnnse ris ann an Gàidhlig. Ach an e an t-eilean a tha ‘innis’ a’ ciallachadh? Tha am mapa de dh’Alba aig Aaron Arrowsmith, a chaidh fhoillseachadh ann an 1807, a’ toirt dhuinn smuain eile oir tha e a’ sealltainn gur e ‘Inch’ a th’ air a’ cheàrnaidh rudeigin bog is fliuch air taobh sear an locha; tha fhios gur e sin An Innis ‘the water meadow’.

Tha ainmean cudromach ann an innis air a dhol bàs o chionn fhada. Mar eisimpleir, ʼs e Innse Orc ‘eileanan nam mucan-mara’ a bh’ aig ar sinnsearan air Arcaibh, agus thathar a’ smaoineachadh gum b’ e Innse Cat ‘eileanan nan cat’ a bh’ air Sealtainn. Bha an cat-fiadhaich suaicheanta don t-sluagh a bha a’ fuireach eadar Cataibh agus Sealtainn, agus tha ainm an ainmhidh air a ghlèidheadh ann an ‘Cataibh’ agus ‘Caithness’.

Chan ann lìonmhor a tha eileanan mara air taobh an ear na h-Alba ach tha buidheann dhiubh ann an Linne Fhoirthe air a bheil ainmean air leth inntinneach – le innis seach ‘eilean’. Tha dùil gur e ainmean Gàidhlig a th’ annta, ged a bha facal car coltach ann an Seann Bhreatannais (le ynys mar fhacal airson ‘eilean’ ann an Cuimris san latha an-diugh). Mas ann bhon Ghàidhlig a dh’èirich iad, bha iad air an cruthachadh o chionn nan ceudan mòra nuair a bha Gàidhlig air a bruidhinn ann an ceann an earra-dheas na h-Alba, agus nuair a bha innis aig daoine seach ‘eilean’, a thàinig a-steach don Ghàidhlig bhon t-Seann Lochlannais.

Tha Inchgarvie suidhichte ri taobh meadhan Drochaid-rèile Fhoirthe agus tha togalaichean ann a chithear bhon trèana; bha iad uaireigin air an cur gu feum mar phrìosan. Thathar a’ dèanamh dheth gum b’ e an t-ainm tùsail air an eilean Innis Gharbhaidh, a’ ciallachadh ‘eilean le garbhlach’ no math dh’fhaodte ‘eilean Gharbhaich’, ged nach eil aithne againn air an duine sin. Chaidh beachd a chur air adhart gun tàinig am facal Albais garvie, a chaidh a-steach don Ghàidhlig mar garbhag (iasg beag coltach ri sgadan), bho ainm an eilein.

A’ gluasad le Linne Fhoirthe a dh’ionnsaigh a’ Chuain a Tuath, tha sinn a’ tighinn gu Inchcolm, eilean beag faisg air cladach Fìobha. ʼS e seo Innis Choluim ‘eilean Chaluim Chille’, àite le eachdraidh mhòr eaglaiseil agus air a bheil ‘Abaid Innis Choluim’ a chaidh a bhonntachadh anns an dàrna linn deug. Don earra-dheas tha Inchmickery, eilean le ainm a tha rudeigin eaglaiseil cuideachd. ʼS e sin Innis nam Biocar ‘the isle of the vicars’; tha beachd ann gun robh na manaich ris an canadh iad ‘cèilean-Dè’ stèidhichte anns an eilean anns na meadhan-aoisean. Tha dùn airm anns an eilean a chaidh a thogail ann an cogaidhean an fhicheadamh linn ach an-diugh tha an t-àite cudromach mar thèarmann do dh’eòin-mhara.

Thug ar turas sinn bho shiar gu sear, thairis air Alba, agus cuiridh sinn crìoch air aig beul Linne Fhoirthe – air Inchkeith, eilean rudeigin cuantach a sheasas leis fhèin. Thathar a’ smaoineachadh gur ann à Innis Cheith no Innis Chè a thàinig an t-ainm, a’ ciallachadh ‘eilean coille’, leis an dàrna eileamaid a’ buntainn bho thùs don t-Seann Bhreatannais (agus i cuideachd air a lorg anns an ainm Ghàidhlig Inbhir Chèitinn, Inverkeithing) air tìr-mòr Fìobha.

Bha am bloga seo air a sgrìobhadh le Ruairidh MacIlleathain, a tha na sgrìobhadair, craoladair is eòlaiche-nàdair, stèidhichte ann an Inbhir Nis.