700 yıl boyunca yeniden kullanılan Teb Nekropolü’ndeki bir mezar odasındaki mumyalar, Mısır’da değişen gömme geleneklerini gösteriyor.

Mezardaki mumyalanmış bireyler, vücut yönelimi ve kol pozisyonunda farklılıklar gösteriyor. C: Proyecto dos cero nueve, Universidad de La Laguna / Jared Carballo-Pérez.

Luksor’un karşısındaki Teb Nekropolü, 400’den fazla mezardan oluşuyor. Yeni bir çalışmada araştırmacılar, bu mezarlardan birinin bir bölümünü (TT 209 numaralı mezardaki üçüncü oda) inceleyerek, bu gömme mekânının 25. Hanedan döneminde (MÖ 754-656) inşasından, terk edildiği Ptolemaios dönemine (MÖ 305-30) kadar nasıl kullanılıp yeniden kullanıldığını inceledi.

Çalışmanın ilk yazarı Dr. Jared Carballo-Pérez, toplam 16 mumyalanmış insanı, mumyalanmış bir köpek ve en az dört diğer bireyin kalıntılarını içeren bozulmuş bir birikinti bulduklarını belirtiyor.

Carballo-Pérez’e göre bedenlerin ayrıntılı incelemesi, ne kaotik bir yığılmaya ne de zaman içinde özgün ritüelin yitirilmesine işaret ediyor. Bunun yerine, her yeni gömmenin önceki bedenlerin varlığına uyarlandığı mekânsal bir mantık söz konusu. Yani yeniden kullanım süreçlerinde bir tür cenaze belleği.

(İlgili: Luksor’da, Yüksek Rütbeli Birine Ait Mühürlü Mezar Bulundu)

Çalışmanın kıdemli yazarı, Mısırbilim profesörü Dr. Miguel Ángel Molinero Polo, mezarlara giren insanların nasıl davrandığına, her tarihsel dönemdeki motivasyonlarının ne olduğuna ve önceden var olan mekânı kavramsal olarak nasıl yeniden düzenlediklerine dair ellerinde az ayrıntı bulunduğunu ekliyor.

Mumyalanmış iki bireyde meydana gelen bozulma ve yer değiştirmeye dair kanıtlar. C: Proyecto dos cero nueve, Universidad de La Laguna / Jared Carballo-Pérez.

Zaman içinde bir mezar

Bedenlerin yerleştirilmesini ve cenaze mekânının dönüşümünü daha iyi anlamak için ekip odayı kazdı, mumyaları fotoğrafladı, bunların konumuna, yönelimine ve mezarın yapılarıyla ilişkisine dair çizimler ve betimlemeler hazırladı. Oda; bireysel ve çoklu gömütleri, bir de bunlarla ilişkili cenaze nesnelerini kapsayan dokuz cenaze birikintisi içeriyordu.

Ekip, en erken katmanlarda, bedenlerin tabutlara yerleştirildiği görece ayrı gömütler gözlemledi.

Molinero Polo’ya göre buraya gömülen en erken bireyler yüksek toplumsal konuma sahip görünüyor. Çünkü tabutlar içine, cenaze ağları ve muskalarla, bir de yanlarında çok sayıda bulunan Fenike amforalarının içeriği gibi pahalı öğeler barındıran bir toplulukla birlikte gömülmüşler.

Daha sonra, 25. Hanedan’ın sonuna doğru ve Pers döneminde (yaklaşık MÖ 680 ila 404), bedenler mevcut herhangi bir boşluğa yerleştirilmeye başlandı. Bu da mekânın daha yoğun kullanımıyla sonuçlandı. Bazı durumlarda içe kıvrılmış bir kol gibi uzuvların konumunda bir değişiklik görülebiliyor. Oysa daha erken gömütlerde kollar genellikle uzatılmış durumdaydı.

Yine Pers döneminde, bireysel birikintilerden bedenlerin dikey düzenlenişine doğru bir kayma gözlemlendi. Odadaki gömütlerin üçte ikisinde bedenlerin üst üste konulduğu saptandı.

Mezardaki bireyler arasındaki üst üste binme ve mekansal ilişkilerin detayı. C: J. Carballo-Pérez.

Cenaze uygulamalarını yeniden belirlemek

Odanın güneydoğu kesiminde, Ptolemaios döneminde dört mumya ve bir mumyalanmış köpek üst üste gömülüydü.

Molinero Polo’ya göre dikey olarak üst üste gömülen bedenlerin tabutu yoktu, ancak özenle mumyalanmışlardı. Bunlar ayrıca, mezarın daha erken kullanım evrelerinde rastlanmayan belirli bir ritüele işaret eden dik konumlu kaplarla da ilişkilendirilebiliyor.

Carballo-Pérez, oldukça güzel bulduğu bir ayrıntının, bir erkek ile bir kadının mumyalarının tam üzerine yerleştirilmiş mumyalanmış bir köpeğin varlığı olduğunu söylüyor. Ona göre bu, bu insan bireyler ile hayvan arasında yakın bir ilişkiye işaret ediyor olabilir.

Molinero Polo, bunun aynı zamanda ritüel uygulamada bir başka değişimi de yansıtabileceğini ekliyor. Öbür dünyaya yolculukta sembolik bir yardımcı olan psikopomp rolünü üstlenen bir hayvan.

Bu durum, bedenlerin düzenlenişindeki bazı değişikliklerle birlikte (örneğin daha geç birikintilerde bireyler, Mısırbilimcilerin Osiris konumu dediği biçimde iki kolu göğüs üzerine katlanmış olarak gömülüyordu) mezarın düzensiz ya da yapısız hale gelmediğini, kültürel ayinlerin de yitirilmediğini düşündürüyor.

Mezarın dışarıdan görünümü. C: Proyecto dos cero nueve / José Miguel Barrios Mufrege.

Bunun yerine odayı, geçmişi silmeden mekânın örgütlenmesini ve anlamını dönüştüren yeni gömütlerle yeniden düzenlenmiş, tekrar tekrar etkinleştirilen bir mekân olarak değerlendirmek gerekiyor.

Ekip, bazı cenaze katmanlarında, yerleştirmelerin tam sırasını belirlemenin ve ardındaki kesin niyeti yeniden kurmanın güç olduğunu belirtiyor. Bunun nedeni, odanın yüzyıllar süren kullanımı. Bu süre boyunca oda defalarca su altında kalmış, ayrıca yangınlar ve insanların yeniden girişleri mezarın içinde moloz taşınmasına yol açmış.

Carballo-Pérez, yine de sundukları çalışmanın, daha önce “düzensiz” sayılan gömmelerin yeniden yorumlanabileceği anlamına geldiği sonucuna varıyor. Bu, cenaze uygulamalarının ardındaki toplumsal davranışları daha iyi anlamamıza yardımcı oluyor.

---

Makale: Carballo Pérez, J., & Molinero Polo, M. Á. 2026. From individualized mummies to collective accumulations: an archaeothanatological analysis of funerary reuse in Theban Tomb 209 (Twenty-Fifth Dynasty–Ptolemaic Egypt). Frontiers in Environmental Archaeology, 5, 1888379.