Roma imparatorları, iktidarı ailede tutmak için çoklu veraset planları, evlilik stratejileri ve evlat edinme yöntemleri geliştiriyordu.

İmparator Augustus’un heykeli (MÖ 29 – MS 14). C: Wikimedia Commons

Tarihçi Caillan Davenport’un yeni bir çalışması, Roma İmparatorluğu’nun veraset sistemine dair yerleşik görüşleri sorguluyor. Roma’yı “hanedanlık dışı bir monarşi” olarak tanımlayan ve imparatorluk gücünün yalnızca anlık askeri ve siyasi kabule dayandığını savunan yaklaşımlara karşı çıkan çalışma, imparatorların iktidarı kendi ailelerinde tutmak için son derece karmaşık, çok kuşaklı senaryolar geliştirdiğini öne sürüyor.

“Hanedan senaryosu düşüncesi” (dynastic scenario thinking) kavramı çerçevesinde şekillenen analiz, Augustus’tan Commodus’a uzanan dönemde Roma yöneticilerinin çoklu veraset planlarını, evlilik stratejilerini ve evlat edinme yöntemlerini inceliyor.

Tek bir veliaht yerine çoklu seçenekler

Roma imparatorluk monarşisi, cumhuriyet döneminin köklü toplumsal gelenekleri üzerinde yükseliyordu. Bunların en önemlilerinden biri, mülkün kız ve erkek tüm meşru çocuklar arasında paylaştırılmasını öngören kısmi miras (partible inheritance) sistemiydi.

Araştırmacıya göre bu paylaşım geleneği, imparatorluk verasetine de yön veriyordu. Roma’da ilk erkek çocuğun tahta geçmesini zorunlu kılan yasal bir kural (primogenitura) yoktu. Bu durum, imparatorların tek bir veliahta bel bağlamak yerine çift veraset (dual succession) ya da ortak yöneticilik gibi senaryolar tasarlamasına yol açıyordu.

(İlgili: Lahana Yetiştirmek için Emekli Olan Roma İmparatoruyla Tanışın)

Augustus’un evlat edindiği Gaius ve Lucius Caesar’ı ortak halefler olarak hazırlaması, bu stratejinin ilk örneği sayılıyor. Benzer biçimde Tiberius döneminde Germanicus ve Genç Drusus’un, Claudius döneminde ise Nero ve Britannicus’un çiftler halinde hazırlanması, genç yaştaki ölümlere karşı bir tür risk yönetimi işlevi görüyordu. Bu çoklu planlama sayesinde, haleflerden biri ölürse diğerinin tahta geçmesi amaçlanıyordu. Ortak yöneticilik ise tam anlamıyla MS 161’de, Marcus Aurelius ile Lucius Verus’un tahta birlikte geçmesiyle hayata geçti.

Evlilikler ve çocuk sayısını sınırlama

Çalışma, imparatorların biyolojik çocuk sayısını artırmak için sınırsız evlilikler yapmak yerine, hanedan içi istikrarı korumak adına çocuk sayısını bilinçli olarak sınırladığını gösteriyor. Çok eşliliğin yasal olduğu bazı monarşilerin aksine, Roma’da tek eşlilik kuralı geçerliydi. Buna karşın Flaviuslar ve Antoninuslar döneminde imparatorların, eşlerinin ölümünden sonra yeniden evlenmekten kaçındığı görülüyor. Vespasianus, Titus, Antoninus Pius ve Marcus Aurelius gibi imparatorlar, eşlerini kaybettikten sonra resmi bir evlilik yerine cariyelik (concubinage) ilişkisini tercih etmişti.

Araştırmacıya göre bu tercih, yeni bir evliliğin getirebileceği üvey anne sorunlarından kaçınma ve çok sayıda erkek çocuğun doğmasıyla çıkabilecek taht kavgalarını önleme amacı taşıyor. İmparatorlar, biyolojik soy hattını genişletmek yerine mevcut çocuklarını ve onların evlilik ağlarını korumaya odaklanıyordu.

Kadınların rolü ve aile ağı üzerinden evlat edinme

Biyolojik oğullar erken yaşta öldüğünde imparatorlar; kız kardeşleri, kızları ve yeğenleri gibi kadın akrabaları üzerinden şekillenen geniş bir aile ağını devreye sokuyordu. Kız kardeşlerin ya da kızların evlilikleri, tahta yeni adaylar kazandırmanın en güvenli yolu olarak görülüyordu. Örneğin çocuğu olmayan Domitianus, kız kardeşi Flavia Domitilla’nın torunlarını halef tayin etmişti. Traianus’un kız kardeşi Ulpia Marciana ve yeğeni Salonia Matidia üzerinden kurulan kadın soy hattı, Hadrianus’un tahta geçişine zemin hazırlamıştı. Marcus Aurelius da tek erkek evladı Commodus’un hayatta kalma ihtimalini zayıf görerek kızlarını dönemin en güçlü aristokratlarıyla evlendirmiş ve böylece alternatif halef senaryolarını canlı tutmuştu.

Aile dışından evlat edinme: meşruiyet ve uzlaşı arayışı

MS 1. yüzyılın sonlarından itibaren, aile dışından yetenekli askerlerin ya da politikacıların evlat edinilmesi stratejisi de devreye girdi. Galba’nın Piso’yu, Nerva’nın Traianus’u ve Hadrianus’un Antoninus Pius’u evlat edinmesi bunun örnekleri arasında. İlk bakışta bu, hanedan bağlarının zayıflığı gibi görünse de, araştırmacıya göre aslında hanedan ilkesini güçlendiriyordu.

Galba, cumhuriyetin en soylu ailelerinden, Pompeius ve Crassus soyundan gelen Piso’yu seçerek aristokrasinin desteğini almaya çalışıyordu. Nerva ise İspanya kökenli, yeni yükselen bir elit olan Traianus’u evlat edinerek geniş bir askeri ve siyasi uzlaşı hedefliyordu. Hadrianus da Ceionius Commodus’u (Aelius Caesar) evlat edinip onun üç çocuğu üzerinden çok kuşaklı bir plan kuruyordu. Aelius Caesar’ın ölümü üzerine Antoninus Pius’u evlat edinmiş ve ona hem Lucius Verus’u hem de Marcus Aurelius’u evlat edinmesini şart koşmuştu. İmparatorlar, bu kişileri resmi olarak evlat edinerek onları yasal olarak hanedanın birer parçası haline getirmişti.

Commodus ve hanedanın çöküşü

Çok kuşaklı ve hesaplı hanedan düşüncesinin en büyük istisnası ise Commodus. Commodus, babası Marcus Aurelius’un büyük bir özenle kurduğu geniş aile ağını ve ittifakları korumak yerine dağıtmayı seçti. Bruttia Crispina ile 13 yıllık evliliğinden hayatta kalan bir çocuğu olmamasına karşın yeniden evlenmekten kaçınmış; bunun yerine Marcia ve Damostratia gibi isimlerle resmi olmayan ilişkiler yaşamıştı.

MS 182’de kız kardeşi Lucilla’nın komplo girişiminin ardından onu sürgüne gönderip idam ettirdi. Hanedanın potansiyel halef üretebilecek diğer üyelerini, örneğin kız kardeşinin kocası L. Antistius Burrus’u ve akrabası Vitrasia Faustina’yı ortadan kaldırdı. Eşi Crispina’yı ise MS 192 dolaylarında zina suçlamasıyla sürgüne gönderip idam ettirdi. Araştırmacıya göre Commodus’un bu bencil tutumu ve hanedan içindeki tasfiyeleri, Antoninus hanedanının sonunu hazırladı. MS 192’deki suikastının ardından hiçbir aile üyesinin taht iddiasında bulunamamasıyla sonuçlandı.

---

Makale: Davenport, C. (2026). Sons and lovers: dynastic scenario thinking in the Roman empire from Augustus to Commodus. Bulletin of the Institute of Classical Studies, qbag037.