Hạt nhân cửa khẩu thông minh

Nhằm hiện thực hóa mục tiêu tối ưu hóa lưu thông hàng hóa qua biên giới, tỉnh Lào Cai đang tăng tốc triển khai dự án Cửa khẩu thông minh. Với mục tiêu đưa giai đoạn 1 vào vận hành ngay trong quý I/2027, đây được xem là bước đột phá về chuyển đổi số, tạo thêm một kênh giao thương hiện đại, an toàn và hiệu quả giữa Việt Nam và Trung Quốc.

Mô hình Cửa khẩu thông minh tại Lào Cai dự kiến sẽ đi vào hoạt động trong quý I/2027. Ảnh: BQL Khu kinh tế tỉnh Lào Cai.

Đến thời điểm hiện tại, dự án Cửa khẩu thông minh tại Lào Cai đã chính thức lựa chọn được nhà đầu tư, các bước chuẩn bị về mặt hạ tầng đang được xúc tiến mạnh mẽ. Ông Vương Trinh Quốc, Trưởng ban Quản lý Khu kinh tế tỉnh Lào Cai cho biết, nhà đầu tư đang tích cực hoàn thiện các thủ tục pháp lý quan trọng như thuê đất, thiết kế cơ sở và xin cấp phép xây dựng hạ tầng.

Song song với hạ tầng vật chất, khung pháp lý và thể chế vận hành cũng đang được các bộ, ban, ngành gấp rút hoàn thiện theo Đề án đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Cụ thể, Bộ Xây dựng đang khẩn trương xây dựng các tiêu chuẩn, quy chuẩn an toàn đối với phương tiện vận tải; Bộ Quốc phòng đang phân công các đơn vị xây dựng phương án vận hành. Đặc biệt, Bộ Tài chính đã giao Tổng cục Hải quan dự thảo Thông tư về quy trình giám sát hải quan thông minh…

Điểm cốt lõi giúp cửa khẩu thông minh đạt được tốc độ giải phóng hàng hóa vượt trội nằm ở khả năng chia sẻ thông tin logistics.

Theo dự thảo thông tư của Bộ Tài chính, phương thức chia sẻ trường thông tin hàng hoá qua cổng 1 cửa ASEAN. Tuy nhiên, trong giai đoạn trước mắt, khi 2 doanh nghiệp vận hành cửa khẩu của Việt Nam và Trung Quốc đã thống nhất được phương tiện giao nhận, việc chia sẻ dữ liệu sẽ được thực hiện nội bộ giữa 2 đơn vị này để đảm bảo tính bảo mật và nhịp nhàng. Trong tương lai, khi hệ thống hoàn thiện và chính thức kết nối qua Cổng thông tin một cửa quốc gia, các trường dữ liệu hàng hóa sẽ được mở rộng trên mạng lưới quốc tế theo đúng quy định kiểm soát của ngành Hải quan.

Cửa khẩu thông minh là phương thức giao nhận ứng dụng công nghệ, mang lại thêm một sự lựa chọn tối ưu cho doanh nghiệp chứ không thay thế hoàn toàn phương thức xuất nhập khẩu truyền thống. Ảnh: Thanh Tiến.

Mô hình hiện đại này được thiết kế đặc biệt phù hợp với hàng hóa đóng trong container tiêu chuẩn, có khối lượng lớn. Điển hình nhất là các container nông sản, hoa quả tươi đã được chuẩn hóa thông tin từ nguồn gốc xuất xứ, mã vùng trồng, mã cơ sở đóng gói… Khi các mặt hàng này thuộc nhóm rủi ro thấp (luồng xanh), hệ thống sẽ tự động quét mã QR, soi chiếu và cho phép thông quan tự động.

Ngược lại, với các mặt hàng cồng kềnh, quá khổ, quá tải, hàng rời hoặc hàng tạp hóa đa chủng loại, phương thức vận chuyển truyền thống bằng xe cơ giới vẫn hoạt động bình thường. Những lô hàng thuộc diện phải kiểm tra 100% (luồng đỏ, luồng vàng) dù có thể đi qua hệ thống cửa khẩu thông minh trong tương lai nhưng vẫn sẽ phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kiểm soát chuyên biệt.

Việc vận hành song song và nhịp nhàng giữa cửa khẩu truyền thống và cửa khẩu thông minh hứa hẹn không chỉ giải quyết dứt điểm bài toán ùn ứ hàng hóa nông sản vào mùa cao điểm, mà còn khẳng định vị thế của Lào Cai như một mắt xích logistics quan trọng, an toàn bậc nhất trên tuyến hành lang kinh tế nối liền Việt Nam và Trung Quốc.

Mở rộng cửa ngõ chiến lược Việt Nam - Trung Quốc

Theo ông Vương Trinh Quốc, từ khi các cặp cửa khẩu được mở lại, chính quyền hai bên đã xây dựng mối quan hệ hợp tác chặt chẽ, tạo tiền đề vững chắc để kết nối hạ tầng và thu hút cộng đồng doanh nghiệp cùng tham gia.

Đặc biệt, tỉnh Vân Nam (Trung Quốc) rất coi trọng cửa ngõ thông thương này và giao trọng trách trực tiếp cho châu Hồng Hà. Từ Côn Minh qua châu Hồng Hà để ra Biển Đông thông qua cảng Hải Phòng là hướng di chuyển gần nhất và thuận lợi nhất vì chạy dọc theo trục sông Hồng.

Nhiều công trình giao thông trọng điểm đang được đầu tư xây dựng tại Lào Cai để tăng cường kết nối giao thương. Ảnh: Thanh Tiến.

Nhìn vào khoảng cách địa lý, lợi thế của Lào Cai càng thể hiện rõ. Nếu đi từ cảng Hải Phòng lên Lào Cai và từ Hà Khẩu đi Côn Minh, tổng quãng đường chỉ xấp xỉ 1.000 km. Trong khi đó, nếu vận chuyển từ Côn Minh qua Nam Ninh để ra cảng Hải Phòng, chặng đường sẽ kéo dài lên tới 1.300-1.400 km. Chính sự chênh lệch này đã biến Lào Cai thành yết hầu giao thương lý tưởng, giúp tốc độ tăng trưởng xuất nhập khẩu hai bên luôn duy trì ở mức cao qua từng năm.

Nhờ lợi thế này, cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu cũng cho thấy sự bổ trợ giữa hai nền kinh tế. Ở chiều nhập khẩu, hàng hóa từ Trung Quốc chủ yếu là các mặt hàng nông sản xứ á nhiệt đới mang lại lợi thế cho vùng Vân Nam như táo, lê, nho cùng các loại rau củ như khoai tây, bắp cải, củ cải… Kế tiếp đó là các mặt hàng vật tư chiến lược phục vụ sản xuất trong nước như phân bón, máy móc thiết bị và điện năng.

Nông sản, trái cây từ Trung Quốc nhập khẩu về Việt Nam. Ảnh: Thanh Tiến.

Ngược lại, cửa khẩu quốc tế Lào Cai là cánh cửa đưa đặc sản của Việt Nam vào thị trường Vân Nam và khu vực Tây Nam Trung Quốc. Nhu cầu của bạn đối với hoa quả nhiệt đới từ các tỉnh miền Nam nước ta luôn rất lớn, tiêu biểu như thanh long, xoài, mít, dứa, sầu riêng... Cùng với đó, các mặt hàng nông sản thế mạnh của vùng Tây Bắc cũng đang có chỗ đứng vững chắc. "Các sản phẩm nông sản như chanh leo hay cà phê hạt của Sơn La xuất khẩu qua đây đều đang có nhu cầu rất lớn", ông Quốc cho hay.

Đưa Lào Cai trở thành trung tâm logistics hàng đầu

Bên cạnh dòng chảy xuất nhập khẩu truyền thống, cửa khẩu Lào Cai còn nắm giữ dư địa cực lớn trong việc thu hút luồng hàng quá cảnh. Thực tế, khu vực Tây Nam Trung Quốc có nhu cầu nhập khẩu khối lượng khổng lồ các mặt hàng nông sản như lạc, đậu tương, ngô... từ các quốc gia khác trên thế giới. Vì vậy, tối ưu nhất là hàng hóa cập cảng biển Việt Nam, sau đó đi qua Lào Cai để vào sâu nội địa Trung Quốc.

Lượng hàng hóa giao thương giữa 2 nước ngày càng tăng. Ảnh: Thanh Tiến.

Để đáp ứng khối lượng hàng hóa xuất nhập khẩu và quá cảnh ngày càng lớn, việc chỉ dựa vào một vài lối mở hiện tại là chưa đủ. Hiện nay, tỉnh Lào Cai và tỉnh Vân Nam (Trung Quốc) đang bắt tay triển khai các dự án hạ tầng để mở rộng cánh cửa giao thương.

Trên tuyến biên giới đất liền kéo dài hơn 182 km giữa 2 tỉnh, quy hoạch quốc gia đã định hướng nâng cấp và mở mới thành 3 cặp cửa khẩu quốc tế. Cặp cửa khẩu quốc tế Lào Cai với 2 lối thông quan Hồ Kiều và Kim Thành đang vận hành hiệu quả. Tới đây, sẽ tiếp tục nâng cấp cửa khẩu Mường Khương và mở mới lối thông quan Bản Vược lên tầm cửa khẩu quốc tế.

Thời điểm này, không khí thi công tại khu vực cầu biên giới Bát Xát - Bá Sái đang diễn ra vô cùng khẩn trương. Cây cầu chiến lược này đã chính thức được khởi công từ tháng 3/2025. Mặc dù mỗi bên chịu trách nhiệm thi công phần cầu trên lãnh thổ của mình, nhưng toàn bộ thiết kế, kỹ thuật và biện pháp thi công đều được hai bên trao đổi, thống nhất chặt chẽ. Theo đúng tiến độ, cầu sẽ được hợp long vào tháng 11 và chính thức hoàn thành vào tháng 12 năm nay. Cùng với đó, hệ thống hạ tầng bến bãi, nhà liên ngành tại Bản Vược cũng đang được khẩn trương chuẩn bị.

Cầu Bát Xát - Bá Sái được kỳ vọng sẽ tạo ra một cú hích khổng lồ về năng lực thông quan cho Lào Cai. Nhìn vào thực tế, cầu đường bộ Kim Thành với mặt cắt ngang 21 m (4 làn xe) đi vào hoạt động từ năm 2012 hiện chỉ đáp ứng lưu lượng khoảng 1.000 lượt xe mỗi ngày. Trong khi đó, cầu Bát Xát - Bá Sái được thiết kế rộng 35 mét với 6 làn xe, hứa hẹn sẽ gánh thêm khoảng 3.000-3.500 lượt phương tiện/ngày.

"Khi gộp cả năng lực của cầu Kim Thành, cầu Bát Xát - Bá Sái và mô hình cửa khẩu thông minh, tổng lưu lượng phương tiện thông quan qua Lào Cai có thể đạt tới 5.000 lượt xe/ngày vào năm 2027", ông Vương Trinh Quốc kỳ vọng.

Lào Cai đang nỗ lực để trở thành trung tâm logistics hàng đầu. Ảnh: Thanh Tiến.

Bên cạnh hạ tầng tại khu vực biên giới, mạng lưới giao thông kết nối liên vùng cũng đang đứng trước những bước ngoặt lớn. Dự án tuyến đường sắt khổ tiêu chuẩn Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng hiện đã được trình Quốc hội xem xét chủ trương đầu tư. Khi hoàn thành, tuyến đường sắt này sẽ trở thành huyết mạch đưa lượng hàng hóa khổng lồ từ cửa khẩu hướng thẳng ra cảng nước sâu Lạch Huyện.

Tuyến cao tốc Nội Bài - Lào Cai cũng đang được nâng cấp đồng bộ lên 4 làn xe, sẽ giúp rút ngắn thời gian di chuyển. Việc rút ngắn được 1 tiếng đồng hồ chạy xe trên đường cao tốc, cộng với việc giảm thiểu thời gian chờ đợi thông quan nhờ hệ thống quản lý thông minh và luồng xanh, sẽ mang lại lợi ích to lớn.