• PAŻP kwestionuje zajęcie środków przez Pfizera przed belgijskim sądem.
  
• Egzekucja z nieprawomocnego wyroku? Kluczowe pytania czekają na odpowiedzi.
  
• Spór może wpłynąć na przyszłe kontrakty obronne i program SAFE.

Polska Agencja Żeglugi Powietrznej (PAŻP) złożyła do sądu w Brukseli formalny sprzeciw wobec zajęcia środków należnych Agencji w ramach egzekucji prowadzonej na wniosek koncernu Pfizer - wynika z informacji przekazanych przez PAŻP w piątek, 17 lipca.

Sprawa, która rozpoczęła się jako spór o niewykorzystane szczepionki przeciw COVID-19, przekształciła się w jeden z najpoważniejszych europejskich konfliktów prawnych wokół pandemicznych kontraktów.

Dotyczy już nie tylko miliardowych zobowiązań finansowych, lecz także granic egzekucji wobec państwa, ochrony majątku publicznego oraz przejrzystości największego zamówienia szczepionkowego w historii Unii Europejskiej.

Polska podnosi, że nie była stroną pierwotnej umowy z Pfizerem. Kontrakt na dostawy szczepionek został wynegocjowany przez Komisję Europejską, a kluczową rolę w rozmowach z koncernem odgrywała przewodnicząca KE Ursula von der Leyen.

Okoliczności zawarcia umowy od początku budziły kontrowersje - przede wszystkim w związku z komunikacją między von der Leyen a ówczesnym prezesem Pfizera Albertem Bourlą oraz ograniczonym dostępem opinii publicznej do części dokumentów negocjacyjnych.

Komisja Europejska argumentuje, że część informacji musi pozostać chroniona ze względu na tajemnicę handlową. Krytycy odpowiadają jednak, że brak pełnej transparentności utrudnia ocenę warunków, na jakich państwa członkowskie zostały zobowiązane do zakupu miliardów dawek.

Spór obejmuje kilka państw Unii Europejskiej. Polska, Rumunia i Węgry weszły w ostry konflikt prawny z Pfizerem po zakwestionowaniu obowiązku odbioru kolejnych partii szczepionek zamówionych w czasie pandemii.

Według informacji dotyczących postępowań prowadzonych w Belgii roszczenia wobec Polski sięgają około 1,3 mld euro, a wobec Rumunii około 600 mln euro. Polska miała zostać zobowiązana również do odbioru dziesiątek milionów niewykorzystanych dawek.

W przypadku Polski działania egzekucyjne objęły środki związane z działalnością Polskiej Agencji Żeglugi Powietrznej, przekazywane za pośrednictwem systemu Eurocontrol.

Pfizer nie skierował działań bezpośrednio przeciwko PAŻP - Agencja nie była stroną kontraktu szczepionkowego - jednak jej należności stały się przedmiotem postępowania egzekucyjnego.

Jak ustalił WNP, Pfizera reprezentuje kancelaria Loyens & Loeff - jedna z najbardziej rozpoznawalnych europejskich firm prawniczych, specjalizująca się m.in. w sporach transgranicznych, prawie korporacyjnym, podatkach oraz obsłudze międzynarodowych przedsiębiorstw i instytucji finansowych.

Redakcja zwróciła się do prawników reprezentujących Pfizera z pytaniami dotyczącymi formalnych podstaw egzekucji, w tym możliwości zajęcia środków podmiotu, który nie był stroną pierwotnej umowy. Kancelaria odmówiła odpowiedzi, powołując się na obowiązki wynikające z relacji z klientem.

Pytania nie dotyczyły jednak strategii procesowej ani informacji objętych tajemnicą adwokacką, lecz kwestii proceduralnych i standardów postępowania.

Redakcja WNP została następnie skierowana do biura prasowego Pfizera. Koncern, mimo ponagleń i dwóch dni oczekiwania (pytania wysłaliśmy w czwartek 16 lipca przed południem), również nie odpowiedział na pytania.

Zapytaliśmy między innymi, dlaczego firma deklarująca wysokie standardy etyczne doprowadziła do działań skutkujących blokadą środków związanych z funkcjonowaniem infrastruktury bezpieczeństwa lotniczego.

Poprosiliśmy również o wyjaśnienie, czy nieprawomocny wyrok belgijskiego sądu z kwietnia posiadał klauzulę natychmiastowej wykonalności, która umożliwiała rozpoczęcie egzekucji przed zakończeniem procedury odwoławczej.

Próbowaliśmy ustalić szczegóły dotyczące podstaw prawnych działań egzekucyjnych również u pełnomocnika Polski w Brukseli - kancelarii Strelia. Mecenas Joanna Kolber odmówiła nam komentarza w sprawie.

Z kolei Ministerstwo Zdrowia przekazało jedynie krótkie oświadczenie:

Termin do wniesienia apelacji jeszcze nie upłynął. Jednakże ze względu na dobro toczącego się postępowania oraz konieczność ochrony interesów procesowych Skarbu Państwa Ministerstwo Zdrowia nie może udzielać szczegółowych informacji dotyczących terminów procesowych, planowanych czynności procesowych, przyjętej strategii procesowej ani działań podejmowanych w celu zabezpieczenia lub egzekucji roszczeń. Ujawnienie takich informacji mogłoby negatywnie wpłynąć na sytuację procesową Skarbu Państwa.

Ministerstwo podkreśliło jednocześnie, że podejmuje działania mające chronić interesy Polski i korzysta ze wszystkich dostępnych środków prawnych.

Również Prokuratoria Generalna RP odmówiła ujawnienia szczegółów strategii procesowej. Poinformowała, że pozostaje w ścisłej współpracy z Ministerstwem Zdrowia, belgijskim pełnomocnikiem reprezentującym Polskę oraz Polską Agencją Żeglugi Powietrznej.

Skarb Państwa oraz Polska Agencja Żeglugi Powietrznej skorzystają ze wszystkich dostępnych środków prawnych w celu wykazania, że brak jest podstaw prawnych do zajęcia środków PAŻP w tym trybie - przekazała Prokuratoria.

Jednocześnie potwierdziła, że Polska zamierza złożyć apelację wraz z wnioskiem o wstrzymanie wykonalności wyroku sądu pierwszej instancji. Szczegółów nie ujawniono, ze względu na tajemnicę ustawową oraz konieczność zachowania skuteczności strategii procesowej.

Jednym z kluczowych pytań w całym sporze jest to, czy w Belgii można prowadzić egzekucję na podstawie wyroku, który nie jest jeszcze prawomocny. Odpowiedź brzmi: co do zasady tak.

Belgijski system prawny dopuszcza tzw. tymczasową wykonalność wyroków (provisional enforcement / exécution provisoire). Samo wniesienie apelacji nie musi automatycznie zatrzymywać wykonania orzeczenia.

Jak wynika z opracowań dotyczących belgijskiego prawa egzekucyjnego, wyroki pierwszej instancji mogą być wykonywane tymczasowo, chyba że przepisy stanowią inaczej albo sąd wyraźnie wyłączy taką możliwość.

Jeżeli wyrok zostanie wykonany, a następnie uchylony w apelacji, wierzyciel może ponosić odpowiedzialność za szkody wynikające z przedwczesnej egzekucji.

W przypadku sporu Pfizer kontra Polska kluczowe pozostaje jednak pytanie nie tylko o samą możliwość egzekucji nieprawomocnego orzeczenia, ale o to, czy konkretny wyrok sądu pierwszej instancji w Brukseli z 1 kwietnia 2026 r. został opatrzony możliwością natychmiastowego wykonania i jaki był zakres tej wykonalności.

Polska wskazuje, że wyrok jest nieprawomocny i zapowiada apelację. Termin na wniesienie apelacji zależy od daty formalnego doręczenia wyroku stronie. W belgijskim postępowaniu cywilnym termin ten - co do zasady - wynosi miesiąc od doręczenia orzeczenia przez komornika.

Dokładna data rozpoczęcia biegu terminu dla Polski nie została jednak publicznie ujawniona.

Pfizer przedstawia sprawę jako klasyczny spór kontraktowy. Argument koncernu jest prosty: państwa członkowskie zobowiązały się do odbioru określonych ilości szczepionek, a późniejsza zmiana sytuacji pandemicznej nie unieważnia podpisanych zobowiązań.

Po korzystnym dla siebie orzeczeniu belgijskiego sądu Pfizer podkreślał znaczenie przestrzegania umów zawartych w czasie kryzysu zdrowotnego. Reuters cytował stanowisko firmy, według którego decyzja sądu potwierdza „wagę zobowiązań kontraktowych” w okresie pandemii.

Komisja Europejska konsekwentnie broni mechanizmu wspólnych zakupów szczepionek. W 2021 r. argumentowała, że wspólne negocjacje pozwoliły państwom UE zwiększyć siłę negocjacyjną i zapewnić dostęp do szczepionek w czasie kryzysu.

Trzeci kontrakt z Pfizer/BioNTech obejmował możliwość zakupu do 1,8 mld dawek na lata 2021-2023.

Jednocześnie sposób prowadzenia negocjacji pozostaje jednym z najbardziej kontrowersyjnych elementów całej sprawy. Sąd UE uznał, że Komisja niewystarczająco uzasadniła odmowę ujawnienia części informacji dotyczących kontraktów szczepionkowych, wskazując na potrzebę większej przejrzystości w sprawach o tak dużym znaczeniu publicznym.

W osobnym postępowaniu dotyczącym wiadomości między Ursulą von der Leyen a Albertem Bourlą sąd UE zakwestionował argumentację Komisji dotyczącą odmowy dostępu do tych materiałów.

Sprawa stała się symbolem szerszej debaty o transparentności decyzji podejmowanych przez instytucje UE podczas pandemii.

PAŻP podkreśla, że nie była stroną kontraktu z Pfizerem, a zajęcie dotyczyło należności z tytułu opłat trasowych przekazywanych przez system Eurocontrol.

Podobny problem dotknął Rumunię. Jej operator ruchu lotniczego ROMATSA również został objęty działaniami egzekucyjnymi związanymi ze sporem z Pfizerem.

To właśnie ten element może stać się jednym z najważniejszych precedensów prawnych całej sprawy:

Czy prywatny wierzyciel może skutecznie sięgać po należności podmiotów wykonujących zadania publiczne, jeśli sam podmiot nie był stroną pierwotnej umowy?

Rozstrzygnięcie tej kwestii może mieć znaczenie daleko wykraczające poza spór o szczepionki.

Jeżeli sądy uznają, że egzekucja wobec państwa może obejmować również środki pozostające w dyspozycji wyspecjalizowanych instytucji publicznych, może to zmienić sposób, w jaki międzynarodowe firmy będą dochodzić roszczeń od państw w przyszłych sporach kontraktowych.

Podobne pytania mogą pojawić się przy innych wielomiliardowych programach, realizowanych przez państwa i Unię Europejską - od infrastruktury energetycznej po bezpieczeństwo i obronność.

Przykładem jest mechanizm SAFE (Security Action for Europe), w ramach którego państwa członkowskie UE mają zaciągać wieloletnie zobowiązania dotyczące zakupów sprzętu obronnego i rozwoju przemysłu obronnego.

Jeżeli w przyszłości państwo zakwestionowałoby realizację takiego kontraktu - na przykład z powodu zmiany sytuacji geopolitycznej, problemów budżetowych albo sporu dotyczącego warunków umowy - pojawiłoby się pytanie, czy wykonawcy mogliby sięgać po środki innych instytucji publicznych, które nie były stroną kontraktu.

Sprawa Pfizer-Polska może więc stać się testem nie tylko odpowiedzialności za pandemiczne zakupy, ale także całego modelu europejskich kontraktów strategicznych.