Cách trung tâm thủ đô khoảng 30km về phía Tây, làng Chàng Sơn (thuộc huyện Thạch Thất cũ, nay thuộc xã Tây Phương, Hà Nội) từ lâu đã nức tiếng gần xa với nghề làm quạt truyền thống. Những chiếc quạt Chàng Sơn không đơn thuần là vật dụng để xua đi cái nóng bức của mùa hè, mà còn là những tác phẩm nghệ thuật, là chứng nhân lịch sử lưu giữ tâm hồn và sự tài hoa của biết bao thế hệ nghệ nhân nơi đây.

Từ thế kỷ 18, làng nghề quạt Chàng Sơn đã nức tiếng gần xa. Ảnh: Quang Thái.

Theo những ghi chép và lời kể của các bậc cao niên trong làng, nghề làm quạt tại Chàng Sơn đã có từ rất lâu đời, bám rễ sâu vào đời sống của người dân nơi đây. Những tư liệu lịch sử của làng chỉ ra rằng, từ thế kỷ 18, quạt Chàng Sơn đã bắt đầu khẳng định được danh tiếng của mình.

Không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước, quạt Chàng Sơn còn từng "mang chuông đi đánh xứ người" khi được lựa chọn để mang sang Pháp tham gia các kỳ "đấu xảo" (triển lãm hội chợ quốc tế thời bấy giờ). Đây là một minh chứng rõ nét cho chất lượng, độ tinh xảo và giá trị thẩm mỹ vượt trội của những chiếc quạt được làm ra từ đôi bàn tay khéo léo của người thợ xứ Đoài.

Từ những chiếc quạt mo, quạt nan thô sơ ban đầu, qua thời gian, người dân Chàng Sơn đã không ngừng sáng tạo, cải tiến để cho ra đời những sản phẩm tinh tế hơn như quạt giấy, quạt the, quạt lụa và quạt tranh. Nghề cứ thế được truyền từ đời cha sang đời con, như một dòng chảy miệt mài không bao giờ cạn.

Chia sẻ chi tiết hơn về làng nghề quạt Chàng Sơn, bà Nguyễn Thị Thuận (sinh năm 1968), thôn Chàng Sơn 2, xã Tây Phương, TP. Hà Nội cho biết, bà đã dành gần như trọn vẹn cuộc đời mình cho những nan tre, tờ giấy. Ký ức tuổi thơ của bà gắn liền với mùi hồ dán, mùi tre nứa.

Từ khi mới 10 tuổi, bà Thuận đã bắt đầu làm quen với công việc này. Khi đó, quạt được làm khá thô sơ, chủ yếu là quạt dán bằng giấy báo cũ và được quét một lớp phẩm màu tím để tạo nét đặc trưng.

"Thế hệ chúng tôi lớn lên trong không gian làng nghề, ông cha để lại nghề thì mình cứ thế nối tiếp. Khi lập gia đình, có con, mình lại truyền nghề cho các con. Tuy nhiên điều này với cánh đàn ông thuận hơn, còn phụ nữ thì khó hơn một chút vì còn phụ thuộc. May mắn là khi tôi kết hôn thì cũng vào một gia đình có truyền thống làm nghề, thế nên mình không phải rời xa những chiếc quạt", bà Thuận chia sẻ.

Điều khiến bà thêm tự hào là thế hệ trẻ trong gia đình đã tiếp tục nối nghiệp theo hướng chuyên nghiệp hơn. Cô con gái thứ hai của bà đã đứng ra thành lập một Công ty chuyên sản xuất quạt truyền thống và quạt cầm tay làm quà tặng, mở ra một hướng đi mới chuyên nghiệp, hiện đại hơn cho sản phẩm của gia đình.

Bà Nguyễn Thị Thuận đã làm nghề quạt từ khi mới 10 tuổi. Ảnh: Quang Thái.

Cùng với sự phát triển của thị trường, làng quạt Chàng Sơn cũng có nhiều thay đổi trong phương thức sản xuất. Nếu trước đây một người thợ phải tự thực hiện toàn bộ các công đoạn để hoàn thiện một chiếc quạt thì nay quy trình đã được chuyên môn hóa, giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

Mỗi hộ gia đình đảm nhận một công đoạn khác nhau như chẻ nan, vót nan, khoan chốt, dán quạt hoặc hoàn thiện sản phẩm. Riêng bà Thuận hiện tập trung vào công đoạn cuối cùng là dán và hoàn thiện quạt trước khi xuất xưởng.

Việc phân chia công đoạn không chỉ giúp rút ngắn thời gian sản xuất mà còn nâng cao độ chính xác, sự tinh xảo của từng chi tiết. Đến nay, làng Chàng Sơn vẫn duy trì khoảng 200 hộ gia đình gắn bó với nghề, tạo việc làm ổn định cho nhiều lao động địa phương.

"Nhờ sự nhạy bén của thế hệ trẻ, rồi thông qua Công ty của con gái giúp đỡ, góp sức, quạt Chàng Sơn đã tiếp cận được với những thị trường rộng lớn hơn. Khách hàng giờ đây đa dạng hơn rất nhiều: Từ các đơn đặt hàng làm quà tặng quảng cáo cho doanh nghiệp, quạt phục vụ khách du lịch, cho đến những chiếc quạt trang trí,... Mọi giao dịch, quảng bá đều được thế hệ trẻ đưa lên website, mạng xã hội và quản lý một cách bài bản", bà Thuận chia sẻ.

Bên cạnh phát triển kinh tế, nghề quạt Chàng Sơn mang lại nhiều giá trị tinh thần như thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu văn hóa, khách du lịch, giúp quảng bá nét đẹp văn hóa truyền thống làng nghề, nâng cao ý thức bảo tồn và phát triển. Bà Thuận tự hào kể về những dịp được mời đi trình diễn như Đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, hay tại các hội nghị doanh nhân từ năm 2003. Gần đây, bà cùng gia đình còn được các trường học mời đến để hướng dẫn học sinh trải nghiệm thực tế các công đoạn làm quạt, giúp thế hệ trẻ hiểu và trân trọng hơn những giá trị truyền thống.

Khép lại câu chuyện về làng nghề quạt Chàng Sơn, với tình yêu nghề, sự sáng tạo và quyết tâm gìn giữ bản sắc dân tộc, người dân nơi đây đang tiếp tục viết tiếp câu chuyện về một làng nghề truyền thống, đưa thương hiệu quạt Chàng Sơn vươn xa hơn trên thị trường trong nước và quốc tế.