Op 14 mei, ’s ochtends even na tienen, verliet de Russische tanker Marsjal Vasilevski de haven van Bolsjoj Bor in de oblast Leningrad, op weg naar Kaliningrad. Voor de kust van Estland vloog de Estse kustwacht over. En de Esten zagen iets wat ze nooit eerder op een tanker, een niet-militair schip dus, hadden gezien: machinegeweren en zandzakken op het dek. 

Dit gebeurt precies op een moment waarop de kansen in de oorlog in Oekraïne lijken te keren en president Poetin op allerlei fronten in het nauw raakt. De vraag rijst wat Poetins opties zijn. En wat hij kan gaan doen. Allerlei scenario’s doen momenteel de ronde. Eén daarvan is dat hij de aandacht van Europa gaat proberen af te leiden. Want een van de oorzaken van Poetins malaise is dat Europese wapenleveranties aan Oekraïne op stoom komen. Als hij erin slaagt om de Europeanen een acuut veiligheidsprobleem te bezorgen, dan gaan ze die wapens misschien voor zichzelf houden. Als hij erin slaagt om Europese wapenleveranties van Oekraïne af te snijden, heeft Poetin een kans om Oekraïne alsnog aan zich te onderwerpen.

Daarom is die tanker in de Oostzee interessant. Waarom ineens die machinegeweren, op voor- en achterdek? En waarom waren er meer mensen aan boord dan normaal op een tanker die enkel vloeibaar gas vervoert? Want dat stelden de Esten ook vast: de Marsjal Vasilevski, die dit jaar al vier keer heen en weer is gegaan naar Kalinigrad, heeft in totaal vijftig passagiers vervoerd, van wie er 22 voor het Russische leger en de geheime dienst werken.

Allerlei verklaringen zijn denkbaar. Op de Oostzee zijn al meerdere incidenten geweest met de Russische ‘schaduwvloot’, stokoude schepen onder Panamese of andere vlag die gebruikt worden om westerse sancties te omzeilen. Die schepen voldoen niet aan Europese veiligheids- en milieuvoorschriften. Het zijn drijvende ecologische tijdbommen. Het gevaar dat er iets misgaat is des te groter omdat deze schepen tegenwoordig weigeren de verplichte Deense loodsen aan boord te nemen, die vaartuigen langs talloze eilanden en ondieptes laveren. Sommige schepen van de Russische schaduwvloot waren, zo concludeerde de Britse denktank IISS deze week, ook betrokken bij het saboteren van kabels op de zeebodem en bij drone-incidenten boven Europese vliegvelden en andere infrastructuur. Aanvankelijk reageerden Europese landen amper. Nu hebben ze er genoeg van, en beginnen ze deze Russische schepen te enteren en naar havens te slepen. De schaduwvloot krijgt nu geregeld een Russische militaire escorte. En de NAVO heeft sinds begin 2025 zijn patrouilles opgevoerd in de Oostzee.

Willen de Russen met machinegeweren op het dek voorkomen dat de Marsjal Vasilevski inspecties krijgt of wordt geënterd? Dat is vrij onwaarschijnlijk. Anders dan de roestige olietankers in de schaduwvloot vervoert dit schip legaal, onder Russische vlag, vloeibaar Gazprom-gas naar Kaliningrad. Met bouwjaar 2018 is het in prima staat. Als er geen verdenking is van een valse-vlagoperatie, smokkel of milieu-overtreding, hoeft dit schip dus helemaal geen inspectie of entering te vrezen.

Andere mogelijkheid: de Russen willen Oekraïense drones kunnen uitschakelen. De machinegeweren kunnen ongeveer twee kilometer ver schieten. Maar ook dit is weinig aannemelijk. Er zijn geen Oekraïense drones boven de Oostzee. Alle kustlanden daar – allemaal NAVO-landen – hebben Oekraïne duidelijk gemaakt dat ze dat niet tolereren. En drones raak je niet met dit type machinegeweren. Oekraïense onderwaterdrones zijn er evenmin: het land grenst niet aan de Oostzee.

Enige overgebleven optie voor die machinegeweren: provocatie. Europeanen met beperkte middelen bang maken, zodat ze wapens van hun leveranties aan Oekraïne afromen voor zichzelf. Dat kan op allerlei plekken gebeuren, zoals aan de grens met Finland of de Baltische landen, op Spitsbergen waar de Russen een wetenschappelijk onderzoeksstation proberen te militariseren, of op de Oostzee. Laatst schoot een Russisch schip op de Noordzee ineens op een plezierjacht met twee Britse pensionado’s dat geen gevaar vormde en niet in de weg voer.

Poetin is een kat in het nauw. Hij kan rare sprongen maken. Grote waakzaamheid is geboden.